Phim indie Việt có phải 'chuông khánh vứt ngoài bờ tre'?

Đặc biệt, các câu chuyện của họ đều đầy tính suy ngẫm về thân phận con người với góc khuất ít được quan tâm, khai thác ý tưởng xã hội mà các phim thương mại ít dám lao vào.

Chính bởi vậy, dù non trẻ, phim độc lập Việt Nam đã sớm chinh chiến các liên hoan phim quốc tế và gặt hái thành tích đáng kể. Tuy nhiên, tại ngay chính quê hương mình, các tác phẩm này phần lớn vẫn chung số phận “ba chìm bảy nổi” do thiếu đi bệ đỡ truyền thông và phát hành.

Nhắc đến dòng phim Độc lập không thể không nhắc đến Phan Đăng Di với bảng thành tích nối dài. Nổi bật nhất là tác phẩm Bi đừng sợ giành giải Dự án châu Á nổi bật tại LHP Quốc tế Pusan 2007, được lựa chọn tham dự hoạt động L'Atelier của Quỹ điện ảnh (Cinefondation) do LHP Cannes tổ chức, giải thưởng Phim đầu tay xuất sắc và Quay phim xuất sắc tại Liên hoan phim Quốc tế Stockholm (Thụy Điển, năm 2010).

Bộ phim này trở thành ví dụ điển hình cho việc huy động vốn sản xuất từ trong nước đến quốc tế. Ngoài Bi đừng sợ làm nên tên tuổi của Phan Đăng Di, nam đạo diễn còn có 4 bộ phim độc lập gồm Sen, được lựa chọn trình chiếu tại Liên hoan phim ngắn nổi tiếng nhất thế giới Clermont Ferrand 2006; Khi tôi 20: phim ngắn đầu tiên của Việt Nam tham gia vòng dự thi chính thức tại Liên hoan phim Venice 2008.

Năm 2015, Phan Đăng Di tiếp tục gây xôn xao làng điện ảnh với bộ phim Cha và con và… được chọn vào hạng mục tranh giải Gấu Vàng cùng 18 bộ phim khác tại LHP Berlin lần thứ 65.  Điểm đáng chú ý, bộ phim này giành được hai suất chiếu tại LHP Quốc tế Tokyo 2017. Đây cũng là bộ phim Việt đầu tiên được phát hành thương mại ở 30 thành phố của Pháp trên hệ thống 400 rạp với 50.000 vé và trụ rạp 3 tháng. Tiếp đó, Cha cõng con cũng được phát hành tại Ba Lan, Đài Loan.

Tiếp đến, năm 2016, Câu chuyện Mekong trở thành bộ phim Việt Nam đầu tiên cạnh tranh cho giải thưởng Golden Bear tại Liên hoan phim quốc tế Berlin thứ 65. Bộ phim đã giành giải thưởng Jury Jury tại lễ hội phim lục địa tại Nantes, Pháp.

Trước khi phát hành chính thức, bộ phim nhận được phản hồi tích cực từ các nhà phê bình phim ở Pháp. Báo LE Monde nhận đinh bộ phim là ‘một bức chân dung tuyệt đẹp của những người trẻ tuổi mơ mộng' trong khi Tạp chí Ripiere và Positif bình luận: ‘Đạo diễn Phan Đăng Di đã thực hiện bộ phim thứ hai phức tạp hơn, tham vọng hơn và tốt hơn".

Trước đó, năm 2014, Đập cánh giữa không trung của đạo diễn, biên kịch Nguyễn Hoàng Điệp cũng nhận được nhiều giải thưởng tại các Liên hoan phim quốc tế như: Giải thưởng Phim hay nhất tại Tuần phê bình phim thuộc Liên hoan phim Venice năm 2014; 3 giải thưởng tại Liên hoan phim Quốc tế Fribourg lần thứ 29 diễn ra ở Thụy Sĩ…

Đảo của dân ngụ cư của đạo diễn Hồng Ánh  gặt hái giải Phim hay nhất, Diễn viên nam chính xuất sắc nhất và Quay phim xuất sắc nhất tại Liên hoan phim quốc tế ASEAN 2017.

Năm 2020, điện ảnh Việt tiếp dục đón nhận thêm nhiều tín hiệu vui khi một số phim độc lập tham dự các LHP Quốc tế như Mây nhưng không mưa (Vũ Minh Nghĩa và Phạm Hoàng Minh Thy) chính thức tham dự tranh giải tại hạng mục Orizzonti Short Conpetition tại LHP quốc tế Venice.

Đây chỉ là một vài ví dụ trong bản danh sách dài những tác phẩm phim indie của điện ảnh Việt gây dấu ấn tại các liên hoan phim quốc tế. Mỗi năm, dòng indie vẫn sản sinh ra những đại diện xuất sắc mang điện ảnh Việt Nam đến với thế giới.

Cuối năm 2018, tác phẩm điện ảnh Thành phố ngủ gật của đạo diễn Lương Đình Dũng trở thành một trong tám dự án điện ảnh được lựa chọn giới thiệu trong chương trình Industry@ Tallinn & Baltic thuộc LHP quốc tế Black Nights Tallinn lần thứ 22. Trong thời điểm đó, Thành phố ngủ gật vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện hậu kỳ, nhưng một nhà phát hành tại Đức đã ngỏ ý quan tâm đến dự án.

Với đạo diễn Lương Đình Dũng, phát hành vẫn luôn là một ‘con đường chông gai' mà có lúc cảm giác gục ngã. Bộ phim Cha cõng con từng tham gia nhiều LHP quốc tế, nhận nhiều giải thưởng, nhưng con đường trở về quê mẹ thật quá khó khăn. 

Thời điểm đó, đạo diễn đã đến từng nhà phát hành nhưng chỉ đúng 1 nhà phát hành đồng ý. Và dù trở thành một trong số ít bộ phim Độc lập trụ rạp hơn 1 tháng, nhưng để được đến đích như vậy, Cha cõng con đã đi qua hành trình quá ‘cơ cực'.

Tác phẩm Cha và con và… của đạo diễn Phan Đăng Di cũng có số phận lận đận không kém. Dù đã bám trụ tới 3 tháng tại hệ thống 400 rạp chiếu phim của Pháp, nhưng phải tới 5 năm sau, năm 2020, bộ phim mới chính thức ra mắt khán giả Việt Nam.

Có số phận tương tự, Câu chuyện Mekong, mặc dù được Pháp hoan nghênh và hơn 50 quốc gia khác, nhưng tại Việt Nam phát hành vô cùng khó khăn do sự cạnh tranh cứng nhắc từ các bộ phim bom tấn của Hollywood.

Theo đạo diễn Pham Đăng Di, vấn đề ra rạp của phim Độc lập, từ trước đến nay, nhà sản xuất phim phụ thuộc vào nhà phát hành, hầu như không có lựa chọn. Trong mối quan hệ này, nhà phát hành giữ vai trò chủ động và quyết định. Đạo diễn Phan Đăng Di cho rằng các nhà làm phim Việt Nam cần cùng nhau ngồi lại bàn bạc, thống nhất để làm sao thay đổi được thực trạng này. Mối quan hệ giữa nhà sản xuất và phát hành theo anh phải dựa trên cơ sở có một sự thống nhất và ‘fair play' với nhau. 

Một tác phẩm ghi dấu ấn của Chung Chí Công, Trời sáng rồi ta ngủ đi thôi, nói về câu chuyện của những người trẻ lạc lối trong cuộc sống đã học cách trưởng thành tại Sài Gòn cũng gặp tình trạng khó khăn khi ra rạp. Mặc dù, tác phẩm nhận được những phản hồi tích cực của khán giả nhưng cũng không giúp bộ phim trụ rạp dù mới qua một ngày công chiếu. Đứng trước tình huống đó, đạo diễn phải viết tâm thư chia sẻ vì lý do vì sao anh lại tha thiết muốn làm bộ phim này và mong khán giả đến rạp xem phim trước khi bị cắt suất. May mắn bộ phim cũng đạt được một con số dù khiêm tốn là 3,2 tỷ đồng.

Ở các nước có nền điện ảnh phát triển như Pháp, Mỹ… luôn có rạp cho các phim độc lập. Đây không chỉ là cách phổ biến các tác phẩm nghệ thuật (Art house), mà cũng là cách hỗ trợ các nhà làm phim độc lập tìm kiếm đối tượng khán giả chuyên biệt.

Một đại diện xuất sắc của dòng phim độc lập Việt Nam vừa được đánh giá cao về chất lượng nghệ thuật vừa thắng thế tại rạp chiếu là tác phẩm Vợ ba của nữ đạo diễn Nguyễn Phương Anh (Ash Mayfair). Bộ phim đã mang về bảng thành tích đáng nể như đạt giải 'Phim châu Á xuất sắc nhất' tại Phim châu Á hay nhất của NETPAC, LHP Toronto (Canada), giải Phim hay về giới nữ tại LHP San Sebastián (Tây Ban Nha), 3 để cử Giải thưởng Tinh thần Độc lập….

Với một kịch bản giàu sức thuyết phục, Ash Mayfair đã giành được khoản tài trợ của Quỹ Sản xuất Spike Lee thuộc Đại học New York vào năm 2014. Đóng máy năm 2016, Vợ ba trong giai đoạn hậu kỳ tiếp tục nhận được sự tiếp sức từ các nhà tài trợ khác như Dự án ngoài Hongkong, Quỹ sản xuất (Post-Production Fund), Hong Kong goes to Cannes…

Ra mắt công chúng năm 2018, Người vợ ba nhanh chóng bùng nổ tại các liên hoan phim. Nổi bật trong bảng thành tích ‘dài miên man' của bộ phim là các giải thưởng Đạo diễn trẻ xuất sắc nhất ở LHP quốc tế Chicago (Mỹ), Phim có đóng góp nghệ thuật xuất sắc nhất tại LHP quốc tế Cairo (Ai Cập), Phim hay nhất (Best Film) của Liên hoan phim quốc tế Kolkata lần thứ 24...

Song hành cùng thành công của Vợ ba tại các liên hoan phim là thành công về mặt thương mại. Đây là một trong số ít những bộ phim Việt Nam bán được bản quyền chiếu thương mại tại 28 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Một loạt những tờ báo lớn như The New York Times, Washington Post… đã đăng bài bình luận về Vợ ba. Tạp chí điện ảnh hàng đầu thế giới Variety có nhận xét đầy trân trọng về bộ phim này: “đây là bộ phim debut hiếm có mà sự tươi mới của nó không bắt nguồn từ kinh nghiệm non trẻ mà là từ khả năng cân bằng giữa lòng trắc ẩn và sự tiết chế, một khả năng mà hầu hết các nhà làm phim phải trải qua nhiều thập kỷ mới làm nghề mới đạt được”.

Sau những thành công trên đấu trường quốc tế, Vợ ba ‘vinh quy bái tổ', ra mắt công chúng Việt Nam năm 2019. Tuy nhiên, sau đó chỉ vài ngày, Vợ ba đã phải ngậm ngùi xin rút khỏi hệ thống rạp chiếu. Giải thích về động thái này, nhà sản xuất cho biết họ “quyết định chủ động trình Cục Điện ảnh xin ngừng chiếu phim trước sức ép của báo chí và dư luận vì không muốn câu chuyện được một số trang báo định hướng là một vấn đề xã hội được đẩy đi quá xa và điều này ảnh hưởng đến gia đình cũng như cuộc sống của diễn viên Trà My".

‘Câu chuyện được đẩy đi quá xa' ở đây là việc một diễn viên 13 tuổi tham gia vào các cảnh nóng. Mặc dù nhà sản xuất khẳng định không vi phạm pháp luật và toàn bộ các cảnh quay có sự xuất hiện của diễn viên nhỏ tuổi đều được thực hiện một cách chuyên nghiệp, phù hợp với lứa tuổi và tâm lý của nhân vật, tuy nhiên, nhiều tiếng nói trong dư luận đã gay gắt lên án, tạo sức ép lên cả nhà quản lý lẫn nhà làm phim.

Việc Vợ ba chinh phục những thị trường điện ảnh lâu đời, khó tính và có những nguyên tắc chặt chẽ nhất trong việc bảo vệ người lao động chưa đến tuổi thành niên chính là một minh chứng cho thấy bộ phim đã vượt qua phép thử về mặt đạo đức nghề nghiệp. Tuy nhiên, nó đã bị đè bẹp tại chính quê nhà vì định kiến và sự áp đặt.

Số phận của Vợ ba đáng để các nhà làm phim độc lập phải suy nghĩ. Khán giả Việt Nam với đặc trưng văn hóa Đông Á đề cao tính cộng đồng và ưa những sáng tạo trong khuôn khổ, trong khi các tác phẩm phim độc lập lại mang đặc sắc cá nhân, thể hiện nhân sinh quan độc đáo và cá tính sáng tạo của cá nhân các nhà làm phim. Thuyết phục khán giả đến rạp đã khó, thuyết phục họ đón nhận tác phẩm với sự cởi mở và cái nhìn đa chiều còn khó hơn gấp bội.

Trở lại với vấn đề phát hành, đây vẫn luôn là bài toán khó giải nhất đối với các nhà làm phim độc lập của Việt Nam. Nếu tại những thị trường điện ảnh phát triển như thị trường Mỹ, nhiều công ty phát hành thuộc các hãng phim lớn đã hỗ trợ và phát hành phim độc lập bằng hệ thống của mình và thu lợi nhuận không nhỏ thì tại Việt Nam, phim độc lập vẫn bị coi là mảng khó đem lại lợi nhuận và ít được tạo điều kiện. Nhà làm phim và nhà phát hành chưa xây dựng được một mối quan hệ tương đối bình đẳng và đôi bên cùng có lợi nên dòng phim độc lập Việt vẫn đang đứt đoạn khâu phân phối, chưa thể trở thành một dòng chảy liền mạch.

Để chạm được gần hơn tới thị trường, nhiều nhà làm phim indie hiện đang nỗ lực thay đổi cách làm phim độc lập truyền thống, họ tìm kiếm những cách biểu đạt giản dị, dễ hiểu hơn nhưng vẫn mang dấu ấn cá nhân. Đặc biệt, sự ra đời và phát triển của các nền tảng phát hành nội dung số đang nhanh chóng thay đổi cách phim độc lập tiếp cận khán giả. Như phim Cha và con và… của Phan Đăng Di, sau khi chưa đạt được thỏa thuận ra rạp, nhà sản xuất kiêm diễn viên Đỗ Thị Hải Yến đã kết hợp với Công ty BHD mang phim phát hành online để đưa phim đến với người xem.

Để có thể ‘sống bằng nghề', các đạo diễn thực sự phải thay đổi ‘cách tư duy' làm phim, hiểu hơn nữa những tâm tư của khán giả, vì thực tế, nhiều phim độc lập trên thế giới đã chứng minh vẫn thành ‘bom tấn' mà vẫn đảm bảo tính chất ‘độc lập' của tác phẩm. 

Một ví dụ khá điển hình gần đây cho thấy phim độc lập vẫn sáng cửa ngoài rạp, đó là ‘Ròm' của đạo diễn Trần Dũng Thanh Huy. Với doanh thu gần 60 tỉ đồng có thể nói đó là một thắng lợi, là một bước ngoặt lớn của phim độc lập Việt. Điều đó chứng tỏ rặng khán giả cởi mở hơn với phim độc lập và không phải phim độc lập nào cũng thua lỗ.

Phim độc lập cũng cần nhiều hơn những hỗ trợ chuyên nghiêp từ các công ty có tiềm lực mạnh và có tư duy mới, hiện đại. Hỗ trợ những đạo diễn trẻ, trở thành bệ phóng, giúp họ hiện thực hóa những ý tưởng để biến thành những tác phẩm điện ảnh giá trị là việc làm cần thiết để phát triển nền điện ảnh nước nhà.

 

Theo Baodatviet.vn

Tin khác