Ít bão hơn, không có nghĩa là ít thiên tai

Ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia.

Phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia để tìm hiểu kỹ hơn về diễn biến thiên tai được dự báo từ nay đến cuối năm.

Phóng viên: Thưa ông, bão số 1 vừa đổ bộ vào Quảng Ninh là cơn bão đầu tiên ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền nước ta trong năm 2026. So với các cơn bão đầu mùa trong khoảng 5-10 năm gần đây, ông đánh giá cơn bão này có những đặc điểm gì khác biệt về quá trình hình thành, hướng di chuyển, cường độ cũng như phạm vi ảnh hưởng?

Ông Mai Văn Khiêm: Bão số 1 (Maysak) là cơn bão đầu tiên ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền nước ta trong năm 2026. Mặc dù cường độ khi đổ bộ không phải là rất mạnh, chỉ ở cấp 8-9, giật cấp 12, nhưng đây là cơn bão có diễn biến khá đặc biệt cả về quỹ đạo, thời gian ảnh hưởng và khả năng gây mưa lớn.

Điểm đáng chú ý đầu tiên là quá trình hình thành và di chuyển của bão khá phức tạp. Sau khi hình thành từ một áp thấp nhiệt đới trên khu vực giữa Biển Đông, bão mạnh lên không quá nhanh nhưng liên tục thay đổi hướng di chuyển dưới tác động của hệ thống áp cao cận nhiệt đới. Trong khoảng từ tối ngày 2/7 đến sáng ngày 3/7, bão di chuyển rất chậm, có thời điểm gần như ít dịch chuyển trên biển trước khi đổi hướng lên phía bắc. Sau khi đi qua phía nam đảo Hải Nam (Trung Quốc), bão đi vào khu vực Bắc Vịnh Bắc Bộ rồi áp sát ven biển Quảng Ninh. Khoảng 19 giờ ngày 4/7, bão duy trì ảnh hưởng trên khu vực ven bờ Quảng Ninh trong hơn 2 giờ trước khi đổ bộ vào khu vực Móng Cái vào khoảng 22 giờ cùng ngày.

Một đặc điểm nổi bật khác là thời gian ảnh hưởng của bão trên khu vực đất liền và ven biển nước ta tương đối dài. Mặc dù đến khoảng 2 giờ sáng ngày 5/7, tâm bão đã di chuyển sang khu vực phía nam tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc), nhưng hoàn lưu phía tây và tây nam của bão vẫn tiếp tục duy trì gió mạnh trên khu vực Bắc Quảng Ninh và Vịnh Bắc Bộ trong hơn 10 giờ sau đó. Nhiều nơi ghi nhận gió mạnh cấp 8-9, giật cấp 10-12; trong đó Bạch Long Vĩ có gió mạnh cấp 9, giật cấp 11; Móng Cái gió mạnh cấp 9, giật cấp 12; Cô Tô gió mạnh cấp 8, giật cấp 10; Cửa Ông và Quảng Hà đều ghi nhận gió mạnh cấp 8, giật cấp 9. Điều này cho thấy tác động của bão không kết thúc ngay khi tâm bão đi sâu vào đất liền hay đã ra khỏi lãnh thổ Việt Nam, mà hoàn lưu bão vẫn có thể tiếp tục gây gió mạnh, mưa lớn và biển động trong nhiều giờ tiếp theo.

Điểm nổi bật nhất của cơn bão này là khả năng gây mưa rất lớn.

Điểm nổi bật nhất của cơn bão này là khả năng gây mưa rất lớn. Từ chiều 4/7 đến sáng 5/7, khu vực Quảng Ninh đã xuất hiện mưa to đến rất to, riêng Móng Cái ghi nhận lượng mưa 247,6mm chỉ trong chưa đầy một ngày. Sau khi đi vào Trung Quốc, hoàn lưu bão tiếp tục gây ra một đợt mưa cực đoan tại khu vực phía nam tỉnh Quảng Tây. Nhiều nơi ghi nhận lượng mưa trên 400mm trong 24 giờ; một số trạm phá vỡ các kỷ lục lịch sử về lượng mưa 3 giờ, 6 giờ, 12 giờ và 24 giờ. Mưa lớn đã gây lũ lụt nghiêm trọng, làm hư hỏng một số hồ chứa, gây vỡ đê tại một số công trình thủy lợi, ảnh hưởng đến khoảng 55.000 người và buộc gần 50.000 người phải sơ tán.

Những diễn biến này cho thấy hoàn lưu bão mới là yếu tố gây rủi ro lớn nhất, chứ không chỉ riêng sức gió tại thời điểm đổ bộ. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nhiệt độ mặt biển tăng làm gia tăng lượng hơi nước trong khí quyển, các cơn bão có xu hướng tạo ra những đợt mưa với cường suất lớn hơn, kéo dài hơn và phạm vi ảnh hưởng rộng hơn. Vì vậy, ngay cả những cơn bão có cường độ không quá mạnh vẫn có thể gây ra thiệt hại rất lớn do mưa cực đoan, ngập lụt, lũ quét và sạt lở đất.

Phóng viên: Điểm đáng chú ý của bão số 1 là mặc dù cường độ gió không quá mạnh nhưng lại gây mưa rất lớn trên diện rộng ở khu vực Đông Bắc Bộ. Xu hướng 'bão không quá mạnh nhưng mưa rất lớn' có phải đang xuất hiện ngày càng nhiều trong những năm gần đây? Điều này phản ánh những tác động như thế nào của biến đổi khí hậu đối với các hình thái thời tiết cực đoan ở Việt Nam?

Ông Mai Văn Khiêm: Thực tế những năm gần đây cho thấy, mức độ nguy hiểm của bão không còn chỉ được đánh giá qua sức gió cực đại mà ngày càng phải xem xét đến khả năng gây mưa cực đoan và các thiên tai thứ cấp như ngập lụt, lũ quét, sạt lở đất.

Bão số 1 (Maysak) là một thí dụ điển hình. Khi đổ bộ vào Quảng Ninh, cường độ bão chỉ ở cấp 8-9, nhưng hoàn lưu rộng kết hợp với địa hình và điều kiện khí quyển thuận lợi đã tạo ra mưa rất to trên khu vực Đông Bắc Bộ. Sau khi đi vào Trung Quốc, hoàn lưu bão tiếp tục gây mưa cực đoan tại khu vực phía nam tỉnh Quảng Tây với nhiều nơi có lượng mưa vượt 400mm trong 24 giờ, gây lũ lụt nghiêm trọng. Điều đó cho thấy một cơn bão có thể không quá mạnh về gió nhưng vẫn gây ra những thiệt hại rất lớn do mưa.

Về mặt khoa học, điều này phù hợp với những gì chúng ta đang quan sát trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Nhiệt độ trung bình toàn cầu và nhiệt độ bề mặt biển đang tiếp tục gia tăng. Theo quy luật vật lý của khí quyển, khi nhiệt độ tăng thì khả năng giữ hơi nước của không khí cũng tăng, trung bình khoảng 7% cho mỗi 1°C nhiệt độ tăng. Điều đó đồng nghĩa với việc khi bão hình thành và phát triển trên vùng biển ấm hơn, hoàn lưu bão có thể chứa nhiều hơi nước hơn và khi đổ bộ sẽ tạo ra mưa với cường suất lớn hơn, kéo dài hơn, ngay cả khi cường độ gió không tăng tương ứng.

Đối với Việt Nam, chúng tôi nhận thấy xu hướng các hiện tượng mưa lớn cực đoan đang có dấu hiệu gia tăng cả về cường độ và tính bất thường, thể hiện qua các cơn bão năm 2024 và 2025 cũng như bão số 1 vừa qua.

Đối với Việt Nam, chúng tôi nhận thấy xu hướng các hiện tượng mưa lớn cực đoan đang có dấu hiệu gia tăng cả về cường độ và tính bất thường, thể hiện qua các cơn bão năm 2024 và 2025 cũng như bão số 1 vừa qua. Nhiều trận mưa có lượng mưa vài trăm milimét chỉ trong vài giờ đã xuất hiện với tần suất cao hơn trước đây, không chỉ trong bão mà cả do dải hội tụ nhiệt đới, không khí lạnh kết hợp nhiễu động nhiệt đới hoặc các hình thế thời tiết khác. Điều này làm gia tăng đáng kể nguy cơ ngập úng đô thị, lũ quét và sạt lở đất, đặc biệt ở khu vực miền núi và trung du.

Tuy nhiên, cũng cần nhấn mạnh rằng không thể khẳng định tất cả các cơn bão trong tương lai đều có cường độ gió yếu hơn nhưng mưa lớn hơn. Mỗi cơn bão vẫn chịu chi phối bởi nhiều yếu tố ở thời điểm cụ thể như điều kiện môi trường, địa hình, tốc độ di chuyển và cấu trúc hoàn lưu. Điều mà các nghiên cứu và thực tiễn quan trắc cho thấy là nguy cơ xuất hiện các đợt mưa cực đoan liên quan đến bão đang có xu hướng gia tăng, và đây là một trong những biểu hiện rõ nét của biến đổi khí hậu.

Phóng viên: Sau diễn biến của bão số 1, Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn quốc gia nhận định như thế nào về mùa mưa bão năm 2026? So với dự báo đầu năm và so với mùa mưa bão của các năm 2024, 2025, năm nay có những điểm gì đáng lưu ý về số lượng bão, áp thấp nhiệt đới, thời điểm xuất hiện cũng như nguy cơ ảnh hưởng đến đất liền nước ta?

Ông Mai Văn Khiêm: Theo các kết quả dự báo mới nhất, hiện tượng El Niño đã hình thành và được dự báo sẽ tiếp tục phát triển trong những tháng cuối năm 2026, với xác suất xuất hiện El Niño mạnh và rất mạnh cao hơn so với các dự báo trước đây, đồng thời có khả năng kéo dài sang những tháng đầu năm 2027. Đây là yếu tố có ảnh hưởng quan trọng đến hoạt động của bão và áp thấp nhiệt đới trên khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông.

Dưới tác động của El Niño, số lượng bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông trong năm 2026 có xu hướng thấp hơn trung bình nhiều năm. Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia dự báo từ nay đến hết năm sẽ có khoảng 8-10 cơn bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông, trong đó khoảng 3-5 cơn có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền nước ta.

Nếu so sánh với các năm gần đây, số lượng bão năm 2026 nhiều khả năng xấp xỉ hoặc thấp hơn năm 2024, là năm ghi nhận 10 cơn bão và 1 áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông; đồng thời thấp hơn đáng kể so với năm 2025, khi số lượng bão và áp thấp nhiệt đới ở mức rất cao, thuộc nhóm nhiều nhất trong nhiều năm trở lại đây. Có thể nói, nếu kịch bản hiện nay không thay đổi nhiều, số lượng bão năm 2026 có thể chỉ bằng khoảng một nửa so với năm 2025.

Tuy nhiên, ít bão không đồng nghĩa với ít rủi ro. Kinh nghiệm trong nhiều năm cho thấy, dưới tác động của El Niño, mặc dù số lượng bão thường giảm nhưng vẫn có thể xuất hiện những cơn bão rất mạnh, quỹ đạo phức tạp hoặc dị thường, gây khó khăn cho công tác dự báo và ứng phó. Bão số 1 (Maysak) vừa qua là một thí dụ khi cường độ không quá mạnh nhưng có quỹ đạo thay đổi nhiều lần, thời gian ảnh hưởng kéo dài và gây mưa lớn trên diện rộng.

Một điểm đáng lưu ý nữa là mùa bão năm nay có thể kết thúc muộn hơn. Chúng tôi nhận định từ khoảng tháng 12/2026 vẫn cần đặc biệt theo dõi khả năng xuất hiện các cơn bão hoặc áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, trong đó không loại trừ khả năng xuất hiện các cơn bão muộn ảnh hưởng đến khu vực Trung Bộ, Nam Trung Bộ, Nam Bộ hoặc vùng biển phía nam, tương tự xu thế đã từng ghi nhận trong một số năm chịu tác động của El Niño..

Phóng viên: Thực tế những năm gần đây cho thấy thiên tai ngày càng diễn biến khó lường, nhiều hiện tượng vượt ngoài quy luật thông thường. Điều này đặt ra những thách thức gì đối với công tác dự báo khí tượng thủy văn? Ngành khí tượng đang ứng dụng những công nghệ, mô hình dự báo mới nào để nâng cao chất lượng dự báo, đặc biệt đối với mưa cực đoan, lũ quét và sạt lở đất?

Ông Mai Văn Khiêm: Có thể nói, biến đổi khí hậu đang làm thay đổi đáng kể quy luật của nhiều hiện tượng khí tượng, thủy văn, khiến công tác dự báo ngày càng đối mặt với nhiều thách thức hơn trước.

Nếu như năm 2024 chúng ta chứng kiến bão Yagi - cơn bão mạnh nhất trên Biển Đông trong khoảng 30 năm trở lại đây - gây mưa rất lớn trên diện rộng ở Bắc Bộ, làm phần lớn các hệ thống sông xuất hiện một đợt lũ lớn, nhiều nơi đạt mức lũ lịch sử và gây ngập lụt trên diện rộng tại 20 trong số 25 tỉnh, thành phố phía bắc, thì sang năm 2025 tình hình còn diễn biến cực đoan hơn. Chỉ trong một năm đã xuất hiện lũ lớn, lũ đặc biệt lớn và lũ lịch sử trên hơn 20 hệ thống sông trải dài từ Bắc Bộ, Trung Bộ đến Đồng bằng sông Cửu Long. Điều này cho thấy các hiện tượng cực đoan không chỉ gia tăng về cường độ mà còn mở rộng về không gian và xảy ra với tần suất cao hơn.

Thực tiễn đó phản ánh một xu thế mà nhiều nghiên cứu quốc tế cũng đã chỉ ra, đó là biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tính cực đoan, tính bất thường và tính khó dự báo của các hiện tượng thời tiết, khí hậu. Nhiều hình thế thời tiết không còn diễn biến theo quy luật truyền thống; bão có thể tăng cường độ rất nhanh, đổi hướng bất thường hoặc duy trì hoàn lưu gây mưa lớn trong thời gian dài. Trong khi đó, các trận mưa lớn ngày càng mang tính cục bộ hơn, có thể tập trung trong vài giờ nhưng tạo ra lượng mưa rất lớn, làm gia tăng nguy cơ ngập lụt, lũ quét và sạt lở đất..

Để nâng cao chất lượng dự báo, đặc biệt đối với mưa cực đoan, lũ quét và sạt lở đất, ngành Khí tượng Thủy văn đang đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ dự báo hiện đại. Hiện nay, ngành đang vận hành hệ thống mô hình dự báo số trị trên siêu máy tính CRAY với độ phân giải cao đến 3km × 3km, kết hợp các mô hình tiên tiến như IFS (châu Âu), GFS (Hoa Kỳ), GSM (Nhật Bản) và mô hình WRF cùng công nghệ đồng hóa số liệu để nâng cao độ chính xác dự báo. Đồng thời, chúng tôi đang ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để dự báo mưa cực ngắn hạn, xây dựng bản đồ mưa độ phân giải 1km × 1km từ dữ liệu vệ tinh, radar và mạng lưới đo mưa tự động, cập nhật mỗi giờ, phục vụ cảnh báo mưa dông trước 1-3 giờ. Đối với lũ quét và sạt lở đất, đã phát triển hệ thống cảnh báo trực tuyến theo thời gian thực, giám sát mưa và độ ẩm đất, cập nhật 1 giờ/lần, cảnh báo nguy cơ đến cấp xã trước từ 1-6 giờ.

Trong thời gian tới, ngành khí tượng thủy văn sẽ tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển các mô hình AI thế hệ mới, xây dựng cơ sở dữ liệu khí tượng thủy văn độ phân giải cao và từng bước hình thành hệ thống dự báo dựa trên tác động. Mục tiêu không chỉ là dự báo thông tin lượng mưa hay cường độ bão, mà quan trọng hơn là dự báo được mức độ ảnh hưởng đến từng địa phương, từng lĩnh vực và từng nhóm đối tượng chịu tác động, qua đó cung cấp thông tin kịp thời, chính xác hơn cho công tác chỉ đạo, điều hành phòng, chống thiên tai và góp phần giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản.

Phóng viên: Qua thực tiễn ứng phó với bão số 1 cũng như các đợt thiên tai lớn trong những năm gần đây, ông đánh giá năng lực dự báo, cảnh báo và khả năng tiếp cận thông tin của người dân đã có những chuyển biến như thế nào? Theo ông, đâu vẫn là những hạn chế cần tiếp tục khắc phục để giảm thiểu thiệt hại do thiên tai?

Ông Mai Văn Khiêm: Qua thực tiễn ứng phó với bão số 1 và nhiều đợt thiên tai lớn trong những năm gần đây, có thể thấy năng lực dự báo, cảnh báo của ngành Khí tượng Thủy văn đã có những bước tiến rõ rệt. Độ chính xác dự báo ngày càng được nâng lên, thời gian dự báo được kéo dài và tần suất cập nhật được tăng cường. Đối với các cơn bão nguy hiểm, ngoài các bản tin định kỳ 3 giờ/lần, Trung tâm còn phát hành các bản tin nhanh cập nhật 1 giờ/lần khi cần thiết để cung cấp kịp thời diễn biến và tác động của bão.

Bên cạnh đó, công tác cảnh báo sớm cũng được chú trọng hơn. Ngay khi nhận thấy khả năng xuất hiện thiên tai nguy hiểm trước 3-5 ngày, cơ quan Khí tượng thủy văn đều chủ động gửi thông tin cảnh báo đến Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia, các lực lượng cứu hộ, cứu nạn và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố để các địa phương có thời gian chuẩn bị phương án ứng phó. Đồng thời, thông tin dự báo hiện nay được truyền tải qua nhiều kênh như báo chí, truyền hình, mạng xã hội, YouTube, Facebook, Zalo... giúp người dân tiếp cận nhanh chóng và thuận tiện hơn.

Tuy nhiên, trước tác động của biến đổi khí hậu, các hiện tượng như mưa cực đoan, lũ quét và sạt lở đất ngày càng diễn biến nhanh, cục bộ và khó dự báo hơn. Trong thời gian tới, ngành Khí tượng thủy văn sẽ thực hiện chuyển dần từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động, hướng đến quản trị rủi ro thiên tai. Đồng thời công tác đảm bảo thông tin liên lạc cũng phải được tăng hơn, bảo đảm không gián đoạn trong mọi tình huống thiên tai.

Phóng viên: Từ nay đến hết mùa mưa bão năm 2026, người dân và chính quyền các địa phương cần đặc biệt lưu ý những loại hình thiên tai nào? Ông có khuyến cáo gì để các địa phương, nhất là khu vực ven biển, miền núi và trung du, chủ động ứng phó hiệu quả, hạn chế thấp nhất thiệt hại về người và tài sản?

Ông Mai Văn Khiêm: Từ nay đến hết mùa mưa bão năm 2026, chúng tôi nhận định cần đặc biệt lưu ý các loại hình thiên tai như bão, áp thấp nhiệt đới, mưa lớn diện rộng, mưa cực đoan cục bộ, lũ, ngập lụt, lũ quét, sạt lở đất ở khu vực miền núi, trung du và ngập úng tại các đô thị. Mặc dù số lượng bão năm nay có thể ít hơn trung bình nhiều năm do tác động của El Niño, nhưng không loại trừ khả năng xuất hiện những cơn bão mạnh, quỹ đạo phức tạp, gây mưa rất lớn và có thể xuất hiện các cơn bão muộn ảnh hưởng đến Trung Bộ và các tỉnh phía nam vào cuối năm.

Đối với các địa phương ven biển, cần tuyệt đối không chủ quan trước các bản tin dự báo, chủ động triển khai phương án bảo đảm an toàn cho tàu thuyền, nuôi trồng thủy sản, các công trình ven biển và sẵn sàng sơ tán người dân khi có yêu cầu. Đối với khu vực miền núi và trung du, cần đặc biệt cảnh giác với lũ quét, sạt lở đất, bởi đây là những loại hình thiên tai thường xảy ra rất nhanh sau các trận mưa lớn và gây thiệt hại nghiêm trọng về người.

Về phía ngành Khí tượng thủy văn, chúng tôi sẽ tiếp tục theo dõi chặt chẽ diễn biến của bão, mưa lớn và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm, cập nhật thông tin nhanh nhất, chính xác nhất để phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành của Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương. Chúng tôi mong muốn các cấp chính quyền, các cơ quan truyền thông và người dân cùng đồng hành, khai thác hiệu quả các thông tin dự báo, cảnh báo sớm, bởi chủ động phòng ngừa luôn là giải pháp hiệu quả nhất để giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!