Sức sống mới từ 'cái nôi' du lịch cộng đồng

Từ một vùng đầm lầy, ngập nước quanh năm ít ai biết đến Vân Long vươn mình thành Khu bảo tồn thiên nhiên, được vinh danh là Khu Ramsar, đạt chứng nhận Danh lục xanh đầu tiên ở Đông Nam Á. Có được tất cả những điều đó nhờ công tác bảo tồn, phát triển du lịch của cộng đồng cách đây gần 3 thập kỷ của cư dân nơi đây.

06/02/2026 12:36

Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long

Chuyện về những người 'gàn dở'

Từ trung tâm tỉnh Ninh Bình hướng về huyện Gia Viễn (cũ) chừng 20 km, chúng tôi đặt chân đến Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long thuộc xã Gia Vân. Đón tiếp chúng tôi là ông Trần Xuân Quang người gắn bó với công tác bảo tồn, góp sức bảo vệ và phát triển du lịch công đồng ở Vân Long trong suốt gần 3 thập kỷ qua. Dù năm nay đã bước sang tuổi 70, mái tóc đã nhuốm trắng, nhưng dáng đi vẫn còn nhanh thoăn thoắt, ánh mắt tinh anh và giọng nói hãy còn hào sảng.

Ông kể, năm 1995 khi ăn chưa đủ no, mặc chưa đủ ấm nhưng ông và một số thành viên đã manh nha suy nghĩ về làm du lịch ở Vân Long. Giai đoạn năm 1997-1998, chúng tôi bắt tay với Khách sạn Hoa Lư (khách sạn lớn nhất tỉnh Ninh Bình thời bấy giờ) dùng thuyền câu của bà con, lội bùn, leo núi để khảo sát tất cả các hang động, đỉnh núi, ghi chép lại tất cả các loài động vật, trong đó có nhiều loại không biết tên. Thời điểm đó với rất nhiều người ở vùng đất quê khó khăn này ăn còn không đủ no mà lại đi làm du lịch thì ông Quang và nhiều thành viên bị coi là 'gàn dở'.

Bước sang giai đoạn năm 1999-2000 các nhà khoa học cùng Viện quy hoạch rừng vào khảo sát, điều tra tại đây, do thông thạo địa hình nên ông Quang trực tiếp dẫn các đoàn nghiên cứu đi khắp vùng đất Vân Long, cứ cơm nắm muối vùng, khát thì tìm các mó nước trong núi, ăn ngủ luôn trong núi rừng Vân Long suốt nhiều ngày với các chuyên gia, các nhà khoa học.

Cũng năm 2000, huyện Gia Viễn (cũ) thành lập Tổ du lịch Vân Long (xã Gia Vân) với 13 người và ông vừa kiêm xã đội trưởng vừa là tổ trưởng nhưng không có lương. Lúc đó, chúng tôi phải tìm mua các thuyền câu bên Gia Trung, Gia Tiến được tầm 30-40 chiếc để phục vụ chủ yếu cho các đoàn khảo sát, đoàn khoa học nghiên cứu bảo tồn và không lấy tiền công. Vì không có lương mà công việc lại vất vả nên một số thành viên đã rời đi, tuy nhiên may mắn là có 17 hộ tự nguyện góp thuyền phục vụ với mình.

Sau khi Vân Long trở thành Khu bảo tồn thiên nhiên vào năm 2021, du khách bắt đầu tìm về để du ngoạn cảnh sắc. Những năm ấy chưa hề có nhà nghỉ, khách sạn nên để níu chân khách, bà con đành phải đưa du khách về từng nhà dân để ngủ nghỉ, tự tay nấu từng bữa cơm quê đãi khách.

Lão 'gàn dở' Trần Xuân Quang - người gắn bó với công tác bảo tồn và phát triển du lịch cộng đồng ở Vân Long trong suốt 3 thập kỷ qua

Sức sống mới ở Vân Long

Theo ông Trần Xuân Quang, khó khăn nhất là lúc làm bảo tồn, chính quyền địa phương đã phải tổ chức không biết bao nhiêu hội nghị, đối thoại với bà con nhân dân thôn Thập Ninh vì thời điểm đó toàn bộ vùng Vân Long đang là sinh kế chính của người dân.

Người chăn nuôi thả hàng nghìn con dê, người chặt củi trên rừng bán, người lấy đá núi phục vụ tiểu cảnh, dưới nước thì trồng lúa… thế nên thời ăn còn không đủ mà vận động cộng đồng dân cư dừng tất cả các việc trên để hy sinh cho công tác bảo tồn gần như là không tưởng.

Thế nhưng với ý chí kiên cường, không chịu khuất phục trước khó khăn các cấp chính quyền địa phương cũng như ông Quang đã vận động từng người, từng nhà trong suốt thời gian dài, dần dần bà con hiểu ra và tự nguyện chung tay bảo vệ Vân Long.

Bao vất vả đã được đền đáp cho nhân dân thôn Thập Ninh nói riêng và tỉnh Ninh Bình nói chung vào năm 2001, khi nơi đây chính thức trở thành Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long. Đặc biệt, từ đó đến nay không hề có bất kỳ trường hợp nào xâm hại đến khu bảo tồn, ai cũng có ý thức bảo vệ và chuyển hướng sang khai thác du lịch bền vững.

Chính nhờ sự đồng tâm, hợp lực, vừa làm bảo tồn vừa chăm chút phát triển du lịch của bà con nhân dân xã Gia Vân nên giai đoạn năm 2007-2008, tổng lượng khách quốc tế đến với Vân Long đạt trên 80.000 lượt khách/năm và không ngừng tăng qua từng năm.

Người dân thôn Thập Ninh luôn tự hào rằng: Các thế hệ đi trước đã vượt qua vô vàn gian khó để bảo vệ và gìn giữ mới có được Vân Long như ngày hôm nay, chính vì vậy chúng tôi luôn luôn có ý thức chung tay tham gia vào công tác bảo tồn, bảo vệ Vân Long trước những tác động xấu. Hiện Vân Long trở thành khu du lịch trọng điểm quốc gia, sở hữu 2 kỷ lục thiên nhiên 'Nơi có số lượng cá thể voọc mông trắng nhiều nhất' và 'Nơi có bức tranh tự nhiên lớn nhất' - bức tranh núi mèo cào.

Ông Vũ Hoài Chương, Chủ tịch UBND xã Gia Vân cho biết: 'Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long có diện tích khoảng 3.500 ha, đây được coi là khu đất ngập nước nội đồng lớn nhất đồng bằng Bắc Bộ, là khu vực có đa dạng sinh học cao với 457 loài thực vật bậc cao (8 loài được ghi trong sách đỏ), 39 loài động vật (12 loại động vật quý hiếm, trong đó phải kể đến loài voọc mông trắng có số lượng lớn nhất Việt Nam)'.

Năm 2019, Vân Long được công nhận là Khu Ramsar thứ 9 của Việt Nam, năm 2020 đạt Chứng nhận Danh lục xanh đầu tiên ở Đông Nam Á. Tiêu biểu cho công tác bảo tồn và phát triển đó là từ 40 cá thể voọc mông trắng đến nay đã phát triển trên 250 cá thể được nhìn thấy thường xuyên bằng mắt thường.

Hiện nay, UBND tỉnh Ninh Bình, các cấp, các ngành cùng các chuyên gia, các nhà khoa học đang tiến hành xác lập ranh giới làm đề cử, xác định các tiêu chí về các giá trị nổi bật toàn cầu gắn với định hướng xây dựng hồ sơ trình UNESCO công nhận Quần thể Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long là Di sản thể giới.

Theo TÚ NGUYỄN/baovanhoa.vn