Quy định chỉ 'đột phá' khi có giải pháp hiệu quả

Người chưa thành niên phạm tội là đối tượng đặc thù, được thụ hưởng nhiều chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Không chỉ được trợ giúp pháp lý mà từ ngày 1/1/2026, đối tượng này còn được sự hỗ trợ của những người làm công tác xã hội trong suốt quá trình tố tụng cũng như khi được áp dụng biện pháp chuyển hướng cộng đồng.

06/03/2026 08:08

Người chưa thành niên bị xét xử tại Tòa án nhân dân Khu vực 3, thành phố Hà Nội.

Người làm công tác xã hội được tham gia xuyên suốt quá trình tố tụng

Thời gian gần đây, tình trạng người chưa thành niên vi phạm pháp luật có chiều hướng gia tăng cả về số vụ và mức độ nghiêm trọng. Theo thống kê sơ bộ, trung bình hằng năm cả nước có khoảng 13.000 thanh, thiếu niên vi phạm pháp luật. Trong đó, tỷ lệ gây án ở tuổi vị thành niên là 5,2% đối với người dưới 14 tuổi, 24,5% đối với người từ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi và 70,3% đối với người từ 16 đến dưới 18 tuổi.

Thực tiễn các vụ vi phạm pháp luật do người chưa thành niên thực hiện cho thấy, nhiều hoàn cảnh dẫn tới trẻ em phạm tội mang tính chất xã hội và có liên quan tới những vấn đề phúc lợi xã hội. Vì thế, việc tăng cường hệ thống bảo vệ và cải thiện các biện pháp ngăn ngừa, hỗ trợ trẻ em gặp rủi ro, trẻ em cần bảo vệ, đặc biệt trong đó có trẻ vi phạm pháp luật là cần thiết.

Một trong những điểm mới có tính đột phá của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 có hiệu lực ngày 1/1/2026 đó là lần đầu tiên, vai trò của 'Người làm công tác xã hội' được luật hóa trong hoạt động tố tụng hình sự.

Người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên bao gồm công chức, viên chức, người lao động làm công tác xã hội, người làm công tác bảo vệ trẻ em cấp xã, công chức văn hóa-xã hội cấp xã và người làm công tác xã hội khác theo quy định của pháp luật.

Họ phải có hiểu biết pháp luật về người chưa thành niên; đã được đào tạo hoặc bồi dưỡng về tâm lý học, khoa học giáo dục người chưa thành niên hoặc có kinh nghiệm, hiểu biết về tâm lý người chưa thành niên hoặc có kỹ năng giao tiếp đối với người chưa thành niên.

Ngay sau khi khởi tố bị can là người chưa thành niên, cơ quan điều tra phải có văn bản yêu cầu người làm công tác xã hội tham gia tố tụng. Nhiệm vụ quan trọng nhất của họ là xây dựng 'Báo cáo điều tra xã hội'- cung cấp thông tin toàn diện về nhân thân, hoàn cảnh gia đình, môi trường sống và mức độ trưởng thành của trẻ bị khởi tố, xét xử.

Đây là căn cứ khoa học giúp thẩm phán đưa ra quyết định có nên áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng hay áp dụng hình phạt tù, bảo đảm quyết định của tòa án mang tính giáo dục thay vì chỉ trừng trị.

Tại phiên tòa, người làm công tác xã hội giúp bảo đảm rằng, mọi ý kiến trình bày của các bị cáo chưa thành niên được lắng nghe và thấu hiểu dưới góc độ tâm lý học. Không chỉ hỗ trợ tâm lý, người làm công tác xã hội được tham gia công tác thi hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, tái hòa nhập cộng đồng cho người chưa thành niên theo quy định của pháp luật.

Cần những quy định, hướng dẫn cụ thể

Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu thanh niên (Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam) cho rằng: Chúng ta không coi trẻ em là tội phạm, vì ở khía cạnh nào đó các em chỉ là nạn nhân. Ngoài trách nhiệm của các em với hành vi phạm tội đó còn có cả trách nhiệm của gia đình, nhà trường. Vì thế, việc đưa người làm công tác xã hội tham gia vào quy trình tố tụng để hỗ trợ các em là quy định rất nhân văn, song cần có những giải pháp bảo đảm tính khả thi.

Thực tiễn hiện nay, người làm công tác xã hội chuyên trách tại cấp xã/phường không nhiều, đa số làm kiêm nhiệm từ cán bộ văn hóa - xã hội, cán bộ đoàn thể... 'Lực lượng kiêm nhiệm này tuy từng làm việc với các đối tượng an sinh xã hội nhưng nhiều người chưa được đào tạo đúng chuyên ngành công tác xã hội, thiếu kiến thức, kỹ năng chuyên môn, nghiệp vụ, hiểu biết về tâm lý hoặc kỹ năng giao tiếp đối với người chưa thành niên để thực hiện công tác xã hội trong hoạt động tư pháp', Tiến sĩ Linh bày tỏ quan ngại.

Chị Hoàng Thị Thương, cán bộ phụ trách mảng an sinh xã hội kiêm nhiệm thêm công tác xã hội tại phường Định Công, thành phố Hà Nội cho biết, bản thân rất khó để ra tòa bảo vệ đối tượng trẻ chưa thành niên vì không có chứng chỉ, không được đào tạo chuyên sâu về bảo vệ trẻ em, không am hiểu tâm lý trẻ.

'Mới đây, chúng tôi được tập huấn hỗ trợ cho các đối tượng yếu thế, bảo trợ xã hội nhưng chưa thấy nói gì về việc tham gia vào lĩnh vực tư pháp. Quy định bắt buộc thì chúng tôi sẽ chấp hành nhưng phải được đào tạo, tập huấn, được cấp chứng chỉ', chị Thương chia sẻ.

Vốn là cán bộ chuyên môn của phòng Văn hóa-Xã hội tại xã Ba Động, tỉnh Quảng Ngãi nhiều năm, khi nhận được quyết định cử làm cán bộ công tác xã hội trong lĩnh vực tư pháp, chị Nguyễn Thị Thanh Thủy không khỏi lo lắng: 'Tôi không nắm về luật, không biết bảo vệ đối tượng đó như thế nào. Nhưng lãnh đạo giao nhiệm vụ thì mình chấp hành. Tôi mong muốn được tham gia các lớp đào tạo nghiệp vụ để có thể nắm rõ được những công việc cụ thể mình cần làm nhằm hỗ trợ đối tượng một cách hiệu quả. Nếu được thì xã tuyển biên chế chuyên về công tác xã hội, họ có trình độ, nghiệp vụ sẽ giúp việc hỗ trợ cho người chưa thành niên tại tòa hiệu quả hơn'.

Hỗ trợ cho người chưa thành niên trong lĩnh vực tư pháp là vấn đề mới với những người làm công tác xã hội. Tại một số cơ sở đào tạo hiện chưa đưa môn công tác xã hội trong lĩnh vực tư pháp vào kế hoạch. Tới đây, công tác này cần có những giải pháp thật sự 'sát sườn' từ đào tạo, nhân lực, tài chính để có thể hiện thực hóa quy định nhân văn với người chưa thành niên phạm tội.

Theo HƯƠNG NGUYÊN/Nhân dân