Tạo thuận lợi cho thương mại xuyên biên giới

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan vừa được Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến tại phiên họp thứ 4, đã hướng đến đổi mới tư duy quản lý doanh nghiệp chủ yếu dựa trên phân luồng hàng hóa sang quản lý theo mức độ tuân thủ pháp luật bằng dữ liệu với hệ thống tích hợp AI tự động ra quyết định.

03/08/2026 08:17

Công chức hải quan vận hành hệ thống thông quan tự động.

Chính sách này được kỳ vọng tạo ra những chuyển biến lớn: Nếu như trước đây, doanh nghiệp đứng ở vị thế là 'đối tượng bị kiểm tra, giám sát' thì nay được xác định là 'đối tác tự nguyện tuân thủ', được cơ quan hải quan hỗ trợ tối đa trong hoạt động.

Định danh trách nhiệm sàn thương mại điện tử

Đi sâu phân tích, Phó Cục trưởng Hải quan Nguyễn Thành Hưng cho biết: Dự thảo luật thiết lập nền tảng pháp lý ở mức cao để chuyển đổi toàn bộ hồ sơ, chứng từ hải quan vốn mang tính phân mảnh trước đây thành các thông điệp dữ liệu chuẩn hóa. Bản chất của việc thông quan tự động chính là tối ưu hóa luồng dữ liệu này bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Cụ thể, hệ thống tích hợp AI sẽ tự động đối soát thông tin tờ khai theo thời gian thực với cơ sở dữ liệu quốc gia và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp để đưa ra quyết định phân luồng (xanh, vàng, đỏ).

Toàn bộ quy trình này được vận hành tự động bằng thuật toán máy tính, triệt tiêu hoàn toàn yếu tố can thiệp chủ quan từ con người và bảo đảm tính minh bạch tuyệt đối trong hoạt động thực thi công vụ. Đối với các doanh nghiệp có mức độ tuân thủ cao thuộc luồng xanh, hệ thống tự động giải phóng hàng hóa chỉ trong vài giây, giúp triệt tiêu hoàn toàn rủi ro sách nhiễu và độ trễ về mặt thời gian.

Theo ông Hưng, nhằm khắc phục khoảng trống pháp lý của Luật Hải quan năm 2014 trước sự bùng nổ của thương mại điện tử xuyên biên giới, dự thảo luật đã thiết lập một phương thức quản lý riêng biệt với nội dung đột phá là thay đổi đối tượng quản lý, chuyển từ kiểm soát người mua sang định danh trách nhiệm pháp lý của sàn thương mại điện tử.

Theo đó, các sàn giao dịch bắt buộc phải kết nối hệ thống để cung cấp trước thông tin đơn hàng và dữ liệu thanh toán cho cơ quan hải quan. Đồng thời, người mua tại Việt Nam cũng phải được xác thực định danh điện tử. Khi dòng hàng, dòng tiền và định danh con người được minh bạch hóa từ gốc, cơ quan hải quan có thể ra quyết định thông quan ngay khi hàng đến cửa khẩu. Giải pháp này không chỉ tháo gỡ bài toán ùn ứ hàng hóa mà còn ngăn chặn triệt để vấn đề 'xé nhỏ' đơn hàng nhằm trục lợi chính sách miễn thuế, bảo vệ nguồn thu ngân sách và kiến tạo môi trường kinh doanh công bằng.

Không tạo rào cản kỹ thuật ẩn sau các quy trình mới

Hiện thực hóa mục tiêu tại Nghị quyết 68-NQ/TW về giảm chi phí tuân thủ pháp luật, dự thảo luật đã bãi bỏ các điều kiện có tính hình thức trong thủ tục công nhận đại lý làm thủ tục hải quan và nhân viên đại lý. Thẩm quyền này được giao cho Bộ Tài chính hướng dẫn theo hướng linh hoạt, căn cứ vào năng lực thực chất nhằm phát triển mạng lưới đại lý chuyên nghiệp, từ đó giảm áp lực nhân sự và thủ tục trực tiếp cho các nhà sản xuất. Đối với hàng hóa gửi kho ngoại quan và cửa hàng miễn thuế, thời hạn lưu giữ được kéo dài tối đa lên 24 tháng, đồng thời loại bỏ hoàn toàn thủ tục xin gia hạn định kỳ. Tương tự, thời hạn lưu giữ tại địa điểm thu gom hàng lẻ (CFS) cũng được nâng lên tối đa 180 ngày và chuyển sang cơ chế tự động theo dõi trên hệ thống. Thay đổi này giúp doanh nghiệp hoàn toàn chủ động điều tiết chuỗi cung ứng, tối ưu hóa dòng hàng và tiết giảm chi phí lưu kho bãi.

Bên cạnh đó, dự thảo lược bỏ tối đa nghĩa vụ báo cáo bằng văn bản giấy định kỳ của doanh nghiệp kinh doanh kho bãi, cảng biển và thay bằng luật hóa quy định kết nối trực tiếp dữ liệu sơ đồ bãi và vị trí hàng hóa với cơ quan hải quan. Việc chuyển sang giám sát từ xa bằng dữ liệu liên tục không chỉ giảm tần suất kiểm tra thực tế mà còn đẩy nhanh tốc độ luân chuyển hàng hóa qua cảng tối thiểu 30%.

Phó Cục trưởng Nguyễn Thành Hưng cho biết, dự thảo luật chỉ quy định những nội dung khung mang tính nguyên tắc lâu dài. Các nội dung thường xuyên có sự biến động và cần cập nhật theo công nghệ mới như: Thương mại điện tử, hồ sơ hải quan, thủ tục kiểm tra, giám sát, quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ… sẽ giao Chính phủ và Bộ trưởng Tài chính quy định chi tiết. Điều này giúp các quy định được linh hoạt với diễn biến thực tế và cá thể hóa trách nhiệm giải trình của người đứng đầu.

Dưới góc độ kỹ thuật lập pháp và tính minh bạch hành chính, Trưởng ban Pháp chế (Cục Hải quan) Kim Long Biên phân tích, việc bãi bỏ các điều khoản quy định chi tiết mang tính sự vụ ở cấp nghị định đưa về tầm thông tư của Bộ Tài chính để chủ động điều hành là một bước tiến lớn về tốc độ phản ứng chính sách. Tuy nhiên, tính linh hoạt và quyền chủ động này lại mở ra một thách thức khác: Phân cấp, phân quyền chỉ thật sự tạo đột phá kinh tế khi đi liền với một hành lang kiểm soát quyền lực hành chính mạch lạc, bảo đảm mọi thông tư hướng dẫn được ban hành luôn nhất quán với tinh thần kiến tạo phát triển của Luật Hải quan sửa đổi, tuyệt đối không tạo các rào cản kỹ thuật mới ẩn sau các quy trình nghiệp vụ tác nghiệp.

TIN LIÊN QUAN