Nghiên cứu của Stanford: Tại sao càng khen con 'thông minh', đứa trẻ càng dễ thất bại trong tương lai?

Có thể bạn không tin nhưng lời khen 'có cánh' quá mức đang âm thầm hủy hoại bản lĩnh của đứa trẻ.

19/01/2026 13:32

Trong mắt các bậc phụ huynh, 'thông minh' là lời khen quý giá nhất dành cho con cái. Tuy nhiên, Giáo sư Carol Dweck của Đại học Stanford đã dành nhiều năm nghiên cứu để chứng minh một sự thật gây sốc, rằng lời khen về trí thông minh bẩm sinh chính là 'thuốc độc' kìm hãm sự phát triển của trẻ.

Giáo sư Carol Dweck đã thực hiện một thí nghiệm nổi tiếng trên hàng nghìn học sinh. Bà chia các em thành hai nhóm và giao cho những bài kiểm tra từ dễ đến khó. Một nhóm được khen ngợi về tố chất: 'Con hẳn là rất thông minh mới làm được bài này'. Nhóm còn lại được khen ngợi về sự nỗ lực: 'Con hẳn đã phải rất cố gắng để hoàn thành bài tập này'. Kết quả thu được sau đó đã khiến toàn bộ giới giáo dục phải nhìn nhận lại cách tương tác với trẻ nhỏ.

Những đứa trẻ được khen là 'thông minh' bắt đầu bộc lộ tâm lý sợ hãi sự thất bại. Khi được chọn bài tập tiếp theo, chúng thường chọn những phần dễ nhất để đảm bảo mình luôn đúng, nhằm bảo vệ hình ảnh 'thông minh' trong mắt người lớn. Ngược lại, những đứa trẻ được khen về sự nỗ lực lại tỏ ra hào hứng với những bài tập khó. Chúng coi thất bại chỉ là một thử thách cần vượt qua và sẵn sàng thử lại nhiều lần cho đến khi tìm ra đáp án.

Ảnh minh họa: Weibo

Nghiên cứu chỉ ra rằng lời khen về tố chất bẩm sinh vô tình đẩy trẻ vào 'tư duy cố định' (fixed mindset). Đứa trẻ tin rằng thông minh là một giá trị sẵn có, không thể thay đổi. Khi gặp khó khăn mà không giải quyết được ngay, chúng sẽ mặc định rằng mình 'không đủ giỏi' và nhanh chóng bỏ cuộc. Đây là lý do tại sao nhiều học sinh từng là 'thần đồng' thuở nhỏ lại thường gặp khủng hoảng và dễ sụp đổ khi bước vào môi trường đại học hoặc làm việc đầy áp lực.

Ngược lại, lời khen tập trung vào quá trình giúp trẻ hình thành 'tư duy phát triển' (growth mindset). Những đứa trẻ này hiểu rằng trí tuệ giống như một khối cơ bắp, càng tập luyện sẽ càng mạnh mẽ. Chúng không coi trọng việc mình 'có giỏi hay không' bằng việc mình 'đã cố gắng thế nào'. Chính thái độ này giúp não bộ của trẻ luôn trong trạng thái mở, không ngừng học hỏi và cuối cùng đạt được chỉ số IQ thực tế cao hơn hẳn so với những trẻ chỉ dựa vào thiên tư sẵn có.

Bản lĩnh vượt khó - chìa khóa dẫn đến sự thịnh vượng

Trong thực tế sự nghiệp, người thành công nhất không phải là người có xuất phát điểm thông minh nhất, mà là người có khả năng chịu đựng nghịch cảnh cao nhất. Những đứa trẻ quen với việc được khen ngợi về sự nỗ lực sẽ mang theo bản lĩnh đó vào môi trường làm việc. Chúng không sợ sai, không ngại học cái mới và luôn kiên định với mục tiêu dài hạn. Đây chính là yếu tố then chốt tạo nên những nhà lãnh đạo xuất sắc và những triệu phú tự thân.

Việc cha mẹ quá chú trọng vào việc khẳng định 'con mình giỏi' vô tình tạo ra một thế hệ trẻ yếu ớt về mặt tâm lý. Khi không còn nhận được những lời tán dương, chúng dễ dàng rơi vào trạng thái hoài nghi bản thân và mất đi động lực phấn đấu. Sự thành công bền vững không đến từ một bộ não thiên tài bị đóng khung, mà đến từ một tâm hồn không ngại thử thách và luôn coi sự nỗ lực là giá trị cao quý nhất của con người.

Ảnh minh họa: The Paper

Để nuôi dạy một đứa trẻ bản lĩnh, cha mẹ cần thay đổi hoàn toàn cách khen ngợi. Thay vì nói 'Con thông minh quá', hãy thử nói: 'Mẹ thấy con đã rất tập trung để giải quyết vấn đề này', hoặc 'Bố rất tự hào vì con đã không bỏ cuộc dù bài toán này rất khó'. Hãy chú trọng vào hành động cụ thể, vào sự kiên trì và những bước tiến nhỏ nhất của con. Điều này giúp trẻ hiểu rằng thành quả mà chúng có được là nhờ vào chính sức lao động của mình chứ không phải do may mắn hay định mệnh.

Hãy tạo cho con một môi trường mà ở đó thất bại được coi là một phần của sự học hỏi. Khi trẻ nhận ra rằng sự nỗ lực mới là thứ được cha mẹ trân trọng nhất, chúng sẽ tự tin bước ra khỏi vùng an toàn để khám phá thế giới. Chừa đường lui cho sự thất bại chính là cách tốt nhất để xây dựng một tương lai rạng rỡ cho con, nơi mà sự thông minh thực sự sẽ nảy nở từ chính lòng kiên trì và khát khao không ngừng hoàn thiện bản thân.

TIN LIÊN QUAN