Từ công nghệ đến 'lá chắn' trước thiên tai ngày càng cực đoan

(NB&CL) Thiên tai ngày càng diễn biến khó lường. Việc chủ động thích ứng, nâng cao sức chống chịu của công trình và cộng đồng, đặc biệt bằng khoa học công nghệ không còn là lựa chọn mà là yêu cầu cấp thiết để phát triển bền vững.

13/08/2026 10:34

Không thể chỉ chạy theo khắc phục hậu quả

Mới bước vào mùa mưa lũ, song những thiệt hại do thiên tai gây ra đã ở mức đáng báo động. Mưa lớn kéo dài, lũ quét, sạt lở đất tại Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La (nhất là trong cao điểm từ ngày 15 - 21/7) đã làm 6 người tử vong, 2 người mất tích, tổng thiệt hại kinh tế ước tính hơn 502 tỷ đồng.

Nhiều tuyến Quốc lộ, tỉnh lộ huyết mạch bị sạt lở, chia cắt, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân và hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Những con số ấy một lần nữa cho thấy mức độ khốc liệt của thiên tai và đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận. Nếu chỉ tập trung khắc phục sau khi công trình bị hư hỏng, nguồn lực xã hội sẽ tiếp tục phải dành rất lớn cho sửa chữa, tái thiết, trong khi nguy cơ thiệt hại vẫn hiện hữu.

Thiên tai ngày càng cực đoan đòi hỏi các giải pháp về chủ động thích ứng lâu dài, tạo nền tảng phát triển bền vững. Ảnh: Ngọc Hải.

Thực tế tại xã Mường La (tỉnh Sơn La) cho thấy, đầu tư phòng ngừa có thể tạo ra sự khác biệt. Từng chịu ảnh hưởng nặng nề bởi trận lũ quét lịch sử năm 2017, khu vực này đang từng bước được bảo vệ bằng các công trình ngăn lũ.

Tại suối Nậm Păm, đập ngăn lũ Sabo đã phát huy tác dụng khi giữ lại đá lớn, cây gỗ từ thượng nguồn, đồng thời làm giảm tốc độ dòng chảy, hạn chế nguy cơ lũ xiết đổ xuống khu vực hạ du. Công trình dài 61m, cao 9m, có khả năng giữ các vật thể lớn theo dòng lũ.

Thông tin tới báo chí, ông Vũ Tiến Đĩnh (Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La) cho biết: 'Bước đầu cho thấy hiệu quả, ngăn được lũ chảy xiết xuống hạ lưu. Chúng tôi mong muốn thời gian tới dự án tiếp tục triển khai. Hiện nay mới xây dựng được 1/12 đập ở khu vực này'.

Đánh giá bước đầu của cơ quan chuyên môn, hiệu quả của công trình là cơ sở để nghiên cứu, huy động nguồn lực và xem xét nhân rộng mô hình tại những khu vực có nguy cơ cao về lũ quét, sạt lở đất.

Điều quan trọng ở đây không chỉ là một công trình cụ thể mà là tư duy phòng ngừa. Trước thiên tai ngày càng cực đoan, cần chuyển từ thế bị động ứng phó sang chủ động nhận diện rủi ro, đầu tư trước một bước và xây dựng khả năng chống chịu ngay từ khâu quy hoạch, thiết kế.

Ứng dụng khoa học công nghệ để tăng sức chống chịu

Một trong những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp và nặng nề của mưa lũ là hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông.

Trao đổi với PV Báo Nhà báo và Công luận, ông Trần Bảo Ngọc - Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ Giao thông Vận tải (Bộ Xây dựng) đánh giá, mưa lớn, ngập úng kéo dài và lũ lớn có thể gây xói lở taluy, cuốn trôi vật liệu nền đường, làm mất ổn định mái dốc, sụt trượt; dòng chảy mạnh và biến động mực nước cũng có thể ảnh hưởng đến móng cầu, mố và trụ cầu.

Đáng lưu ý, nước ngập kéo dài còn làm suy giảm khả năng chịu tải của nền móng, ăn mòn bê tông và kết cấu thép, nhất là tại khu vực ngập mặn hoặc môi trường nước có độ pH bất thường.

Chủ động ứng phó thiên tai bằng khoa học công nghệ. Ảnh: Ngọc Hải.

Khi hạ tầng bị tổn thương, không chỉ giao thông bị đình trệ mà hoạt động sản xuất, lưu thông hàng hóa và đời sống người dân cũng chịu tác động dây chuyền. Vì vậy xây dựng hạ tầng thích ứng với thiên tai phải được đặt trong một chiến lược dài hạn, thay vì chỉ xử lý từng điểm hư hỏng.

'Trước hết là tiếp tục rà soát, hoàn thiện các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật; tăng cường hệ thống quan trắc, cảnh báo sớm; nâng cao năng lực bảo trì và phản ứng nhanh sau thiên tai. Cùng với đó là đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý chất lượng công trình, tăng cường phối hợp liên ngành và truyền thông để nâng cao năng lực ứng phó của cộng đồng. Quan trọng hơn, tư duy 'sửa chữa sau hư hỏng' cần từng bước được thay thế bằng tư duy 'chủ động thích ứng và tăng khả năng chống chịu'. Điều đó đòi hỏi ứng dụng mạnh mẽ khoa học - công nghệ ngay từ khâu thiết kế và xây dựng công trình', ông Trần Bảo Ngọc nhấn mạnh.

Nhiều chuyên gia cũng khẳng định, hạ tầng giao thông không thể được quy hoạch tách rời với thủy lợi, thoát nước đô thị và phòng, chống thiên tai. Đây là yêu cầu tất yếu khi các hiện tượng thời tiết cực đoan đang ngày càng tác động rõ nét đến mọi mặt của đời sống.

Chủ động thích ứng không có nghĩa là có thể ngăn chặn hoàn toàn thiên tai. Mục tiêu thực tế hơn là giảm thiểu thiệt hại, bảo vệ tính mạng người dân, duy trì khả năng vận hành của hạ tầng và hoạt động kinh tế xã hội không bị đứt gãy.

Theo Thế Anh/Nhà báo và Công luận