Những chiến thuật làm thay đổi lịch sử World Cup

Từ bóng dài, bóng đá tổng lực đến kiểm soát bóng và phòng ngự số đông, mỗi kỳ World Cup đều chứng kiến sự lên ngôi của những triết lý chiến thuật mới, rồi sau đó bị chính thế hệ kế cận tìm cách hóa giải.

08/06/2026 13:26

Tiền đạo Brazil Garrincha (giữa) va chạm với thủ môn Claude Abbes của Pháp, trong khi hậu vệ Raymond Kaelbel theo dõi tình huống ở trận bán kết World Cup 1958 tại Stockholm ngày 24.6. Brazil thắng Pháp 5-2 để giành quyền vào chung kết. Ảnh: AFP

Dữ liệu của Opta đã tổng hợp từ mọi trận chung kết World Cup kể từ năm 1966, cho thấy bóng đá không thay đổi theo đường thẳng. Mỗi thời kỳ đều xuất hiện một xu hướng mới, rồi lại sinh ra cách chống lại chính xu hướng đó. Từ những đường phất bóng dài vượt tuyến đến các pha phối hợp kiên nhẫn trước khối phòng ngự thấp, World Cup như một cuốn sách lịch sử chiến thuật thu nhỏ của bóng đá thế giới.

Kỷ nguyên bóng dài và cuộc cách mạng Brazil 1970

Nếu bật lại trận chung kết World Cup 1966 giữa Anh và Tây Đức, nhiều khán giả ngày nay có thể ngạc nhiên vì nhịp chơi quá khác biệt. Khi đó, 25% số đường chuyền của hai đội dài ít nhất 18m. Để so sánh, tại World Cup 2022, chỉ có một trận đấu đạt tỷ lệ tương tự.

Tư duy chiến thuật thời ấy rất đơn giản: đưa bóng lên phía trước càng nhanh càng tốt. Thống kê cho thấy tại World Cup 1966, quãng đường bóng được chuyền lên phía trước cao gấp 7 lần quãng chuyền lùi. Đến năm 2022, tỷ lệ này chỉ còn khoảng ba lần.

Giữa thời đại bóng dài, Brazil vô địch World Cup 1970 xuất hiện như một đội bóng đến từ tương lai. Trong khi phần lớn đối thủ vẫn ưu tiên đưa bóng thật nhanh lên tuyến trên, Brazil chơi chuyền ngắn, luân chuyển bóng và kiên nhẫn tìm khoảng trống.

Chưa tới 10% số đường chuyền của họ là bóng dài. Các tiền vệ kết nối chặt chẽ với nhau, hậu vệ biên tham gia tấn công, đội hình duy trì cấu trúc rõ ràng thay vì chia cắt thành nhiều mảng riêng biệt.

Bóng đá tổng lực và thời đại phòng ngự

Đến World Cup 1974, Hà Lan của Rinus Michels và Johan Cruyff đưa cuộc cách mạng chiến thuật lên một tầm cao mới. Nếu bản đồ nhiệt của World Cup 1966 cho thấy khu trung tuyến khá trống trải, thì đến cuối thập niên 1970, phần lớn hoạt động của trận đấu đã tập trung vào khu vực này.

Hà Lan không chỉ mở rộng vai trò của các tiền vệ, còn kéo trung vệ vào quá trình xây dựng bóng. Từ đây, ý tưởng kiểm soát không gian bằng hệ thống chuyền bóng bắt đầu lan rộng khắp thế giới.

Khi các đội ngày càng giỏi kiểm soát tuyến giữa, các hệ thống phòng ngự cũng phát triển để đối phó. Trong thập niên 1980, bẫy việt vị trở thành vũ khí chiến thuật phổ biến. Số lần việt vị tăng mạnh đến mức FIFA phải sửa luật vào năm 1990. Đây cũng là giai đoạn bóng đá trở nên thực dụng hơn.

World Cup 1990 chỉ đạt trung bình 2,2 bàn mỗi trận, giảm đáng kể so với mức 2,8 bàn của giải đấu năm 1982. Sau giải đấu này, FIFA cấm thủ môn bắt bóng từ đường chuyền về, khiến số đường chuyền về thủ môn giảm khoảng 70% chỉ một kỳ World Cup sau đó.

Johan Cruyff rê bóng qua thủ môn Daniel Carnevali trước khi ghi bàn trong trận Hà Lan thắng Argentina 4-0 ở vòng bảng thứ hai World Cup 1974 tại Gelsenkirchen, Đức ngày 26.6.1974. Cruyff lập cú đúp trong trận đấu này. Ảnh: AFP

Từ chuyển trạng thái đến kiểm soát bóng và phá khối phòng ngự thấp

Từ năm 1994 đến 2006, World Cup bước vào thời kỳ chuyển trạng thái với hệ thống phòng ngự khu vực 4-4-4 của Arrigo Sacchi. Các khối đội hình được tổ chức chặt chẽ và di chuyển đồng bộ. Hệ quả là tỷ lệ chuyền chính xác tại World Cup giảm từ 82% năm 1986 xuống còn 76% năm 2002. Bóng đá thời kỳ này gắn liền với các pha phản công tốc độ cao và những quả tạt từ biên.

Cầu thủ Ronaldo Nazario của đội tuyển Brazil ăn mừng sau khi ghi bàn thắng thứ hai vào lưới đội tuyển Đức trong trận chung kết World Cup tại sân vận động Nissan ở thành phố Yokohama, tỉnh Kanagawa, Nhật Bản tháng 6.2002. Ảnh: Reuters

Đội tuyển Tây Ban Nha giai đoạn 2008-2012 đưa xu hướng kiểm soát bóng lên đỉnh cao. Tại World Cup 2010, họ thực hiện trung bình 525 đường chuyền mỗi trận. Chỉ 7,7% số đường chuyền là bóng dài. Thời gian giữa hai lần chuyền chỉ khoảng 2,5 giây. Tây Ban Nha chuyền nhiều để kéo toàn bộ đội hình lên phần sân đối phương, đồng thời tạo điều kiện cho việc phản pressing ngay sau khi mất bóng.

Tiểu vương Qatar (trái) khoác áo choàng Hồi giáo lên người cầu thủ Lionel Messi sau trận chung kết World Cup 2022 ngày 18.12. Ảnh: AFP

World Cup 2022 lại cho thấy bóng đá lại bước sang một hướng phát triển mới: phá khối phòng ngự thấp. Nhiều đội sử dụng khối phòng ngự trung bình hoặc thấp với tính tổ chức rất cao. Hệ quả là chỉ 16% số lần đưa bóng vào một phần ba cuối sân diễn ra qua khu vực trung tâm. Các đội tìm đường vòng ra biên rồi chuyền ngược ra tuyến hai, tạo ra trung bình 2,3 cơ hội mỗi trận.

Nhờ vậy, khoảng cách dứt điểm trung bình giảm còn 16,4m, thấp nhất lịch sử World Cup, với 63% số cú sút được thực hiện trong cấm địa.

Theo HOÀNG TÔN/baovanhoa.vn