Tiêu dùng thực phẩm mất cân đối dinh dưỡng, người Việt đang gánh bệnh tật kép

Khi thực phẩm giàu năng lượng, nhiều muối, đường; thực phẩm đóng gói, chế biến sẵn trở nên phổ biến, nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đái tháo đường và các bệnh mạn tính khác đang gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải điều chỉnh hành vi dinh dưỡng ngay từ sớm để hạn chế gánh nặng 'bệnh tật kép'.

04/03/2026 10:05

Ảnh minh họa.

Bệnh tật kép vì chế độ ăn uống không lành mạnh

Việt Nam đang phải đối mặt với gánh nặng ngày càng gia tăng của các bệnh không lây nhiễm và tình trạng thừa cân, béo phì. Các bệnh không lây nhiễm đang chiếm 73,7% gánh nặng bệnh tật toàn quốc và là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu.

Riêng năm 2019, ước tính có khoảng 556.000 ca tử vong, trong đó 81,4% là do các bệnh không lây nhiễm. Đáng chú ý, 44% trường hợp tử vong là trước 70 tuổi khi còn trong độ tuổi lao động, gây mất năng suất kinh tế, chiếm tới 73,7% tổng gánh nặng chi phí bệnh tật, tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế nước ta.

Số liệu từ Nghiên cứu gánh nặng bệnh tật toàn cầu cho thấy 3/5 yếu tố nguy cơ hàng đầu tại Việt Nam đến từ hành vi lối sống bao gồm dinh dưỡng không hợp lý, hút thuốc lá và sử dụng rượu bia, những yếu tố này đóng góp phần lớn vào tử vong và bệnh tật đa nhóm bệnh như tim mạch, đái tháo đường, ung thư, bệnh hô hấp, tạo gánh nặng kép lên sức khỏe và kinh tế.

Chế độ ăn uống không lành mạnh, nhiều muối, đường tự do, chất béo chuyển hóa và chất béo bão hòa có hại, và ăn ít trái cây và rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, chất xơ và vi chất dinh dưỡng góp phần gây thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan đến chế độ ăn uống và là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật trên toàn cầu.

Đặc biệt, các chuyên gia dinh dưỡng cảnh báo, tình trạng thừa cân, béo phì đang gia tăng rất nhanh ở Việt Nam. Theo Tổng điều tra dinh dưỡng năm 2019-2020, với trẻ em, tỷ lệ thừa cân, béo phì đã tăng gấp đôi trong vòng 10 năm qua, từ 8,5% năm 2010 lên 19,0% năm 2020 và trở thành vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

Tỷ lệ thừa cân, béo phì đang rất cao ở khu vực thành thị với 26,8%, tiếp đến nông thôn là 18,3% và miền núi là 6,9%. Tỷ lệ thừa cân, béo phì có xu hướng tăng nhanh đặc biệt ở khu vực thành phố. Năm 2014-2015, ở Thành phố Hồ Chí Minh tỷ lệ này đã hơn 50%, tại Hà Nội khoảng 41%.

Ở người trưởng thành, tỷ lệ thừa cân, béo phì đã tăng 30% trong 6 năm, từ 15,6% năm 2015 lên 19,5% năm 2020.

Đây là một gánh nặng kép về dinh dưỡng, khi tình trạng suy dinh dưỡng vẫn tồn tại song song với tỷ lệ thừa cân, béo phì ngày càng tăng.

Cảnh báo xu hướng 'ưa chuộng' thực phẩm chế biến sẵn, đóng gói

Tại Việt Nam, xu hướng tiêu thụ thực phẩm chế biến, đóng gói sẵn mất cân đối dinh dưỡng đang gia tăng nhanh và ở mức nguy cơ cao, với mức tiêu dùng tăng hơn 10 lần giai đoạn 2000-2017.

Nhiều bằng chứng khoa học khẳng định chế độ ăn giàu sản phẩm chế biến sẵn, đậm độ năng lượng cao làm tăng nguy cơ các bệnh chuyển hóa và bệnh không lây nhiễm như thừa cân béo phì, đái tháo đường, tim mạch.

Theo điều tra STEP và các thống kê liên quan, người Việt Nam đang tiêu thụ trung bình 8,1g muối/ngày và 46,5g đường tự do/ngày, cao gần gấp 2 lần so với khuyến cáo của WHO về mức tiêu thụ có lợi cho sức khỏe.

Theo Tổ chức Y tế thế giới, các phân tích về dinh dưỡng quốc gia cho thấy xu hướng gia tăng tiêu thụ thức ăn nhanh, trong đó bao gồm nhiều loại thực phẩm không lành mạnh, giàu năng lượng và chứa hàm lượng cao muối, đường và chất béo. Điều này kết hợp với lối sống ít vận động đang góp phần đáng kể vào sự gia tăng các bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam, đặc biệt là những bệnh liên quan đến chế độ ăn uống thiếu hợp lý.

Bên cạnh đó, mức tiêu thụ đồ uống có đường tại Việt Nam cũng tăng nhanh trong những năm gần đây, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm ở cả người trưởng thành và trẻ em.

Nếu các xu hướng này tiếp diễn, tỷ lệ thừa cân, béo phì được dự báo sẽ tiếp tục tăng và kéo theo gánh nặng lâu dài của bệnh tim mạch, đái tháo đường và các bệnh mạn tính khác. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe cá nhân và gia đình mà còn làm gia tăng áp lực lên hệ thống y tế.

Hơn nữa, sự gia tăng các bệnh không lây nhiễm có thể làm suy giảm hoặc thậm chí đảo ngược những thành tựu quan trọng về y tế cộng đồng mà Việt Nam đã đạt được trong những năm gần đây.

Những thói quen ăn uống không hợp lý cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho sức khỏe và tương lai của thế hệ trẻ Việt Nam. Nhiều bằng chứng cho thấy nếu trẻ em và thanh thiếu niên hình thành thói quen ăn uống không lành mạnh từ sớm và bị thừa cân hoặc béo phì ngay từ nhỏ, nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm và các vấn đề sức khỏe khi trưởng thành sẽ cao hơn đáng kể.

Ăn uống lành mạnh để dự phòng sức khỏe từ sớm

WHO khuyến nghị bốn nguyên tắc 'đầy đủ, cân bằng, điều độ và đa dạng' là nền tảng của chế độ ăn lành mạnh. Theo hướng dẫn dinh dưỡng toàn cầu của WHO, một người trưởng thành trung bình nên: Ăn ít nhất 400g rau và trái cây mỗi ngày, tương đương 5 khẩu phần, mỗi khẩu phần 80g; hạn chế lượng đường tự do xuống dưới 10% tổng năng lượng hằng ngày (khoảng 50g hoặc 12 thìa cà-phê), mức lý tưởng là dưới 5% (khoảng 25g hoặc 6 thìa cà-phê).

Các chuyên gia cũng khuyến cáo người tiêu dùng cần có lựa chọn thông minh khi mua sản phẩm chế biến sẵn bằng thói quen xem nhãn dinh dưỡng trước khi quyết định mua sản phẩm để tránh các sản phẩm chứa nhiều muối, đường và chất béo, đồng thời hỗ trợ kiểm soát khẩu phần ăn.

Hạn chế tổng lượng chất béo xuống dưới 30% tổng năng lượng hằng ngày. Trong đó, chất béo bão hòa dưới 10%, thường có trong thịt mỡ, dầu cọ, dầu dừa, sản phẩm từ sữa; chất béo chuyển hóa: dưới 1%, thường có trong thực phẩm nướng, chiên rán và đồ ăn đóng gói sẵn có chứa chất béo chuyển hóa công nghiệp; hạn chế lượng muối dưới 5g/ngày (tương đương khoảng 1 thìa cà-phê muối).

Việt Nam đã đạt được nhiều tiến bộ quan trọng trong việc xây dựng và triển khai các biện pháp phòng, chống bệnh không lây nhiễm, bao gồm các chính sách dinh dưỡng nhằm thúc đẩy môi trường thực phẩm lành mạnh hơn.

Để tiếp tục củng cố các nỗ lực này, WHO nhấn mạnh khuyến nghị Việt Nam tiếp tục triển khai và từng bước tăng thuế đối với đồ uống có đường nhằm giảm khả năng tiếp cận và mức tiêu thụ trong cộng đồng.

Đồng thời, áp dụng chính sách ghi nhãn dinh dưỡng toàn diện, bao gồm nhãn mặt trước bao bì, để nâng cao hiểu biết của người tiêu dùng và hỗ trợ đưa ra lựa chọn thực phẩm lành mạnh hơn.

Khuyến khích và tạo động lực cho ngành công nghiệp thực phẩm cải tiến công thức sản phẩm, tập trung vào giảm muối, đường và chất béo không lành mạnh trong thực phẩm chế biến, giúp bảo đảm các lựa chọn dinh dưỡng tốt hơn được phổ biến rộng rãi.

Bên cạnh đó, cần thúc đẩy truyền thông cộng đồng và giáo dục học đường nhằm nâng cao nhận thức của người dân về chế độ ăn lành mạnh, kỹ năng đọc nhãn dinh dưỡng, cũng như lựa chọn và chế biến thực phẩm một cách hợp lý.

'Tất cả các biện pháp trên đều đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ và nâng cao sức khỏe cho trẻ em và người dân ở mọi lứa tuổi tại Việt Nam. Không có thời điểm nào tốt hơn để cam kết một lối sống lành mạnh hơn là ngay từ thời điểm bắt đầu một năm mới', đại diện WHO nhấn mạnh.

Theo THIÊN LAM/Nhân dân