Phát huy công nghệ mới trong dự báo, cảnh báo sớm thiên tai

Trong khuôn khổ chuỗi hoạt động hưởng ứng Ngày Nước thế giới và Ngày Khí tượng thế giới, hội thảo 'Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai' đã được tổ chức, thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà quản lý và nhà khoa học trong lĩnh vực khí tượng thủy văn.

19/03/2026 08:19

Công tác dự báo và cảnh báo sớm chính là 'tuyến phòng thủ' đầu tiên, giữ vai trò quyết định trong bảo vệ tính mạng người dân và tài sản. (Ảnh: TRỌNG TÙNG)

Dự báo sớm - 'tuyến phòng thủ' đầu tiên

Những năm gần đây, thiên tai tại Việt Nam có xu hướng gia tăng cả về tần suất và cường độ, diễn biến ngày càng cực đoan, khó lường.

Giai đoạn 2021-2025, trung bình mỗi năm nước ta chịu khoảng 10-12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, cùng hàng trăm đợt mưa lớn, lũ lụt, sạt lở đất. Trong 5 năm, thiên tai đã làm hơn 1.500 người chết và mất tích, gây thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.

Đáng chú ý, nhiều loại hình thiên tai xuất hiện với đặc điểm mới như lũ quét, sạt lở đất ở khu vực miền núi; mưa cực đoan tại đô thị; hạn hán, xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long. Các hiện tượng này thường xảy ra nhanh, phạm vi hẹp nhưng gây hậu quả nghiêm trọng và khó dự báo.

Theo Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường, Lê Công Thành, công tác dự báo càng chính xác, cảnh báo càng sớm thì khả năng chủ động ứng phó càng cao, qua đó giảm thiểu đáng kể thiệt hại. Thực tiễn cho thấy, công tác dự báo và cảnh báo sớm chính là 'tuyến phòng thủ' đầu tiên, giữ vai trò quyết định trong bảo vệ tính mạng người dân và tài sản.

TS Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia cho biết, biến đổi khí hậu đang làm gia tăng mức độ cực đoan của thời tiết trên toàn cầu cũng như tại Việt Nam.

Giai đoạn 2011-2020, nhiệt độ trung bình bề mặt toàn cầu tăng khoảng 1,09°C so với thời kỳ tiền công nghiệp; riêng giai đoạn 2015-2025 là 11 năm nóng nhất trong 175 năm qua. Năm 2025 cao hơn 1,44°C so với thời kỳ 1850-1900 và là năm ấm thứ ba trong chuỗi quan trắc.

Tại Việt Nam, nhiều hiện tượng thiên tai cực đoan đã được ghi nhận, như đợt hạn hán, xâm nhập mặn nghiêm trọng tại Đồng bằng sông Cửu Long mùa khô 2019-2020 hay các đợt lũ lịch sử miền trung năm 2020 với tình trạng 'bão chồng bão, lũ chồng lũ'.

Đặc biệt, cơn bão Yagi tháng 9/2024 được đánh giá là mạnh nhất trong 30 năm tại khu vực Bắc Bộ, gây mưa lớn kỷ lục, lũ lịch sử và sạt lở đất nghiêm trọng. Năm 2025 cũng ghi nhận số lượng bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông ở mức cao kỷ lục, cùng nhiều hiện tượng cực đoan như lượng mưa ngày tại trạm Bạch Mã (thành phố Huế) lên tới 1.740mm và lũ lớn xảy ra đồng thời trên 21 hệ thống sông.

Những diễn biến này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm nhằm giảm thiểu thiệt hại.

Nâng cao năng lực dự báo, vượt qua thách thức

Theo các chuyên gia, hệ thống dự báo khí tượng thủy văn của Việt Nam thời gian qua đã đạt nhiều tiến bộ đáng kể. Các mô hình dự báo số trị vận hành trên siêu máy tính cho phép cung cấp dữ liệu chi tiết đến lưới 3x3km; dự báo bão được thực hiện bằng tổ hợp nhiều mô hình toàn cầu và khu vực, kết hợp công nghệ đồng hóa dữ liệu.

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang lại hiệu quả rõ rệt. Các mô hình học máy giúp cải thiện dự báo cường độ bão từ 10%-20% trong ngắn hạn; hệ thống nhận dạng bão tự động từ dữ liệu vệ tinh đạt độ chính xác trên 90%.

Trong dự báo dông, lốc, hệ thống tích hợp dữ liệu từ vệ tinh, ra-đa, định vị sét và trạm đo mưa có thể cảnh báo sớm từ 30 phút đến 3 giờ với độ chính xác 70%-90%. Các nền tảng cảnh báo lũ quét, sạt lở đất cũng đã được triển khai theo thời gian thực, cập nhật đến cấp xã.

Công tác dự báo thủy văn tiếp tục được cải thiện, với khả năng dự báo lũ trên các sông khu vực Bắc Bộ, Trung Bộ từ 12 giờ đến 48 giờ, Nam Bộ đến 5 ngày; cảnh báo sớm có thể đạt từ 2-4 ngày, thậm chí tới 10 ngày ở một số khu vực.

Tuy nhiên, công tác dự báo vẫn còn không ít hạn chế. Độ chính xác dự báo mưa lớn còn thấp; dự báo cường độ bão chưa có nhiều cải thiện trong dài hạn; thời gian dự báo đỉnh lũ còn ngắn. Đặc biệt, việc cảnh báo lũ quét, sạt lở đất đến từng vị trí cụ thể vẫn gặp khó khăn do thiếu dữ liệu quan trắc địa chất và địa hình theo thời gian thực.

Bên cạnh đó, hạ tầng dữ liệu, mạng lưới quan trắc và nguồn nhân lực khoa học-công nghệ chưa đáp ứng yêu cầu; cơ chế tài chính và chính sách thu hút nguồn lực cho nghiên cứu, ứng dụng công nghệ còn hạn chế.

Chủ tịch Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai Cao Đức Phát nhấn mạnh, trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan, việc nâng cao năng lực dự báo chính xác và cảnh báo sớm là điều kiện tiên quyết để chính quyền cơ sở và người dân chủ động phòng tránh, giảm thiểu thiệt hại.

Trước yêu cầu thực tiễn, Thứ trưởng Lê Công Thành cho rằng, việc đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ hiện đại như AI, dữ liệu lớn (Big Data), viễn thám hay mô hình dự báo số độ phân giải cao sẽ mở ra hướng đi mới cho ngành khí tượng thủy văn.

Theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chuyển đổi số trong lĩnh vực khí tượng thủy văn sẽ được thúc đẩy thông qua xây dựng cơ sở dữ liệu lớn, hiện đại hóa hệ thống quan trắc, phát triển nền tảng cảnh báo sớm đa thiên tai và tăng cường chia sẻ dữ liệu.

Một trong những yêu cầu then chốt được nhấn mạnh là đưa thông tin dự báo, cảnh báo đến người dân nhanh nhất, dễ tiếp cận nhất thông qua các nền tảng số, thiết bị di động và hệ thống truyền thông đa kênh.

Trong thời gian tới, ngành khí tượng thủy văn xác định tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số, làm chủ công nghệ dự báo hiện đại, nâng cao chất lượng dự báo cường độ bão, định lượng mưa và cảnh báo lũ; đồng thời phát triển hệ thống cảnh báo sớm theo hướng chi tiết đến từng địa phương, tăng cường kết nối dữ liệu thời gian thực, bảo đảm người dân tiếp cận thông tin nhanh chóng, kịp thời.

Theo THANH TRÀ/Nhân dân