Biểu tượng của một thời không khuất phục

Bên dòng sông Gianh hiền hòa, di tích Bến phà Gianh hôm nay mang vẻ trầm lắng của một miền ký ức. Nhưng trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, nơi đây từng là 'tọa độ lửa'; mỗi chuyến phà vượt sông là một lần đối mặt sinh tử... Từ một bến vượt bình dị, Bến phà Gianh đã trở thành biểu tượng của ý chí kiên cường, góp phần giữ vững tuyến chi viện chiến lược cho tiền tuyến miền Nam.

17/04/2026 12:27

Đền thờ Khu di tích lịch sử Bến phà Gianh

Mạch nối hậu phương với chiến trường

Trong hệ thống giao thông thời chiến, Bến phà Gianh (phường Bắc Gianh, tỉnh Quảng Trị) giữ vị trí đặc biệt quan trọng, là điểm trung chuyển hàng hóa, vũ khí và lực lượng từ hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam. Nằm trên trục Quốc lộ 1A, nơi đây trở thành 'yết hầu' của tuyến vận tải Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh, nơi mọi dòng chảy chi viện đều phải đi qua.

Từ đầu những năm 1960, khi nhu cầu chi viện ngày càng lớn, bến phà được tổ chức thành hai điểm vượt chính, đồng thời mở rộng hệ thống bến bãi, đường dẫn để bảo đảm vận chuyển liên tục. Những chuyến phà nối nhau qua sông, những đoàn xe chờ vượt bến, những điểm tập kết hàng hóa ven bờ… tạo nên nhịp điệu khẩn trương của hậu phương hướng về tiền tuyến.

Chính vị trí chiến lược ấy khiến Bến phà Gianh trở thành mục tiêu đánh phá ác liệt của không quân và pháo hạm Mỹ trong giai đoạn 1964-1972. Địch tập trung lực lượng, sử dụng nhiều loại vũ khí hiện đại nhằm triệt phá tuyến vận tải, cắt đứt nguồn chi viện.

Ông Mai Xuân Thành, Phó Giám đốc Sở VHTTDL nhận định: 'Bến phà Gianh là mắt xích quan trọng trong toàn bộ hệ thống vận tải chiến lược. Việc duy trì hoạt động của bến phà trong điều kiện bị đánh phá ác liệt đã khẳng định năng lực tổ chức, tinh thần kỷ luật và ý chí kiên cường của các lực lượng tham gia. Đây không chỉ là một điểm giao thông, mà còn là biểu tượng của sức mạnh hậu phương trong chiến tranh'.

Theo Phó Giám đốc Sở VHTTDL, giá trị nổi bật của di tích nằm ở vai trò 'giữ mạch', bảo đảm cho dòng vận tải không bị đứt gãy, góp phần quan trọng vào khả năng chi viện cho chiến trường miền Nam.

Những chiếc thuyền từng vượt mưa bom bão đạn làm nên lịch sử ở Bến phà Gianh

Giữ vững dòng vận tải trong mưa bom bão đạn

Trong những năm tháng chiến tranh, Bến phà Gianh phải hứng chịu hàng trăm trận đánh phá với cường độ cao. Bom tấn, bom bi, thủy lôi… liên tiếp trút xuống, biến khu vực này thành vùng khói lửa khốc liệt.

Tuy vậy, trong hoàn cảnh ấy, hoạt động vận tải chưa bao giờ bị gián đoạn. Các lực lượng tại chỗ chủ động mở thêm bến phụ, phân tán lực lượng, tổ chức vượt sông linh hoạt, đồng thời khẩn trương sửa chữa cầu phà ngay sau mỗi trận đánh. Tinh thần 'địch đánh, ta cứ đi' trở thành phương châm hành động xuyên suốt.

Những con số trong tài liệu cho thấy ý nghĩa đặc biệt của điểm vượt này. Chỉ riêng đến tháng 10.1972, các đơn vị đã đưa được khoảng 1.000 tấn vũ khí vượt qua các trọng điểm phà Gianh, Long Đại vào chiến trường; tiếp đó, đến tháng 11, thêm khoảng 5.000 tấn vật chất tiếp tục được vận chuyển, đáp ứng kịp thời yêu cầu chiến đấu.

Phía sau những con số ấy là mồ hôi, xương máu của bộ đội, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến và người dân địa phương. Họ vừa làm nhiệm vụ vận tải, vừa trực tiếp chiến đấu, giữ cho tuyến đường không bị đứt gãy.

Có những đêm, phà vẫn lặng lẽ vượt sông trong ánh pháo sáng, dưới tiếng bom rền. Có những con người sẵn sàng lao mình xuống dòng nước để cứu phương tiện, cứu đồng đội. Mỗi chuyến phà cập bến là một chiến thắng, mỗi lần vượt sông thành công là một lần khẳng định ý chí không khuất phục của con người Việt Nam.

Ký ức lịch sử còn vang bên dòng sông

Chiến tranh đã lùi xa, Bến phà Gianh hôm nay không còn cảnh những chuyến vượt sông trong đêm tối, nhưng dấu tích còn lại vẫn nhắc nhớ về một thời không thể quên. Từ bến bãi, lô cốt đến các bia di tích, tất cả tạo nên một không gian ký ức lắng đọng, nơi quá khứ vẫn hiện diện trong từng chi tiết.

Ông Nguyễn Văn Tình, Chủ tịch UBND xã Bắc Gianh chia sẻ: 'Giá trị của Bến phà Gianh nằm ở vai trò giữ mạch chi viện chiến lược trong những năm tháng ác liệt nhất. Đây vừa là điểm vượt sông, vừa là nơi thể hiện rõ ý chí bám trụ và tinh thần không khuất phục của con người Việt Nam. Những chuyến phà trong mưa bom đã tạo nên một giá trị lịch sử đặc biệt, để hôm nay trở thành bài học về ý chí và khát vọng cho các thế hệ mai sau'.

Không chỉ với người dân trong vùng, Bến phà Gianh còn để lại nhiều xúc cảm cho du khách mỗi khi tìm về. Không gian yên bình của dòng sông hôm nay càng làm nổi bật sự khốc liệt của quá khứ, khiến lịch sử trở nên gần gũi hơn.

Một du khách đến từ Tuyên Quang chia sẻ, khi đứng bên dòng sông Gianh hiền hòa và nghe kể về những câu chuyện năm xưa, anh cảm nhận rõ hơn sự khốc liệt của chiến tranh. 'Mỗi chuyến phà khi ấy là vượt qua lằn ranh sinh tử trong gang tấc. Đến đây rồi, tôi thấy lịch sử không còn xa xôi, mà rất gần, rất thật…', anh nói.

Với thế hệ trẻ, lịch sử đôi khi chỉ hiện lên qua những con số, những sự kiện khô khan. Nhưng khi trực tiếp đến Bến phà Gianh, được cảm nhận không gian và lắng nghe những câu chuyện về con người, về những hy sinh lặng thầm, nhiều bạn trẻ không khỏi xúc động. Những trải nghiệm thực tế như vậy giúp họ hiểu hơn, từ đó thêm trân trọng những gì các thế hệ đi trước đã phải chịu đựng, hy sinh để đổi lấy hòa bình hôm nay.

Dòng sông Gianh vẫn chảy, thời gian vẫn trôi, nhưng dấu ấn về một thời không khuất phục vẫn còn vang vọng. Bến phà Gianh, bằng chính câu chuyện của mình, tiếp tục nhắc nhớ về sức mạnh của con người Việt Nam - sức mạnh đã đi qua bom đạn để làm nên lịch sử và vẫn đang âm thầm bồi đắp cho hôm nay.

Theo VĨNH QUÝ/baovanhoa.vn