Kiến tạo công dân số trong kỷ nguyên AI

Trong làn sóng trí tuệ nhân tạo đang len sâu vào từng lớp học, câu hỏi không còn là 'có nên đưa AI vào trường phổ thông hay không', mà là 'dạy AI thế nào để học sinh không lệ thuộc?'.

27/02/2026 16:18

Tại tọa đàm 'Kiến tạo công dân số trong kỷ nguyên AI' do UBND phường Bồ Đề phối hợp với Trường Phổ thông Liên cấp Song ngữ Quốc tế Wellspring Hà Nội tổ chức ngày 27/2, TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam nhấn mạnh: Mục tiêu cốt lõi của giáo dục AI không nằm ở số tiết học hay khối lượng kiến thức, mà ở việc hình thành nhận thức đúng đắn để học sinh sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ học tập và phát triển bản thân.

TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam. Ảnh: Wellspring Hanoi

Theo TS Lê Anh Vinh, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chủ động chuẩn bị từ sớm. Năm 2024, tài liệu hướng dẫn dạy và học AI trong nhà trường được hoàn thiện; cuối năm 2024, khung năng lực trí tuệ nhân tạo dành cho học sinh phổ thông chính thức ban hành.

Trong năm 2025, Bộ tiếp tục xây dựng khung năng lực AI cho giáo viên và hoàn thiện nội dung giáo dục chi tiết cho học sinh. Từ học kỳ II năm học 2025–2026, chương trình sẽ được thí điểm trong hệ thống giáo dục phổ thông, trước khi tổng kết, đánh giá và quyết định nhân rộng.

'Chúng ta không nên tạo áp lực quá lớn hay triển khai theo phong trào. Cần đi theo lộ trình khoa học, có đánh giá định kỳ để đảm bảo hiệu quả thực chất', TS Vinh khẳng định.

Giáo dục AI sẽ được triển khai theo ba hình thức linh hoạt, phù hợp điều kiện từng trường.

Thứ nhất, tích hợp vào các môn học hiện có, đây là hướng ưu tiên nhằm không làm tăng tải chương trình. Nếu thiết kế hợp lý, AI không chỉ là nội dung mới mà còn trở thành công cụ nâng cao chất lượng dạy và học các môn khác.

Kiến tạo công dân số là nuôi dưỡng tư duy phản biện và trách nhiệm trong không gian mạng. Ảnh: Wellspring Hanoi

Thứ hai, xây dựng các chuyên đề độc lập dành cho học sinh có nhu cầu tìm hiểu chuyên sâu về kỹ thuật, nền tảng cốt lõi của AI.

Thứ ba, tổ chức câu lạc bộ và hoạt động ngoại khóa về AI – không gian sáng tạo để học sinh trải nghiệm, thử nghiệm và phát triển ý tưởng.

Khảo sát sau các đợt tập huấn cho thấy phần lớn giáo viên đã chủ động tiếp cận AI trong công việc và mong chờ một chương trình thống nhất, bài bản để triển khai đồng bộ.

Theo TS Vinh, trong đổi mới giáo dục, giáo viên luôn giữ vai trò trung tâm. Mọi chuyển biến chỉ có thể diễn ra khi thầy cô thay đổi tư duy và sẵn sàng tiếp cận công nghệ mới.

3 yếu tố then chốt cần giải quyết đồng bộ gồm: Khung chương trình linh hoạt để thích ứng với công nghệ thay đổi nhanh; năng lực đội ngũ giáo viên và hạ tầng kỹ thuật bảo đảm điều kiện dạy – học. Ông cho rằng những trường đang triển khai tốt môn Tin học cơ bản đã có nền tảng để đưa AI vào giảng dạy.

TS Nguyễn Vĩnh Sơn, Tổng Hiệu trưởng Trường Phổ thông Song ngữ Liên cấp Wellspring Hanoi. Ảnh: Wellspring Hanoi

Ở góc nhìn khác, TS Kiều Phương Thùy, giảng viên Khoa Công nghệ thông tin, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cảnh báo về nguy cơ học sinh sử dụng AI 'vô tội vạ'.

Bà Thuỳ ví von: Cùng một con đường đến đích, chúng ta có thể đi thang máy hoặc leo núi. Đi thang máy nhanh hơn, nhưng chính quá trình leo núi mới giúp con người rèn luyện và trưởng thành. Nếu học sinh dùng AI để giải quyết mọi bài toán, não bộ sẽ dần mất khả năng tư duy độc lập, hiện tượng được thế giới gọi là 'brain rot' (thối não).

Theo kết quả khảo sát của bà, 100% giáo viên mong muốn học sinh biết sử dụng AI như công cụ hỗ trợ học tập. Tuy nhiên, chỉ 33,3% quan tâm đến việc dạy học sinh lập trình, huấn luyện mô hình hay thiết kế hệ thống AI. Sự chênh lệch này phản ánh thực tế: xã hội đang nhìn AI chủ yếu ở góc độ 'sử dụng', chưa chú trọng đủ đến việc 'hiểu và làm chủ'.

Bên cạnh đó, giáo viên cũng bày tỏ quan tâm đến vấn đề đạo đức và trách nhiệm khi sử dụng AI – một yếu tố không thể thiếu trong quá trình hình thành công dân số.

TS Nguyễn Vĩnh Sơn, Tổng Hiệu trưởng Trường Phổ thông Song ngữ Liên cấp Wellspring Hanoi nhấn mạnh: 'AI không còn đơn thuần là một công nghệ mới, mà đang tái định hình nền kinh tế, giáo dục, thị trường lao động và cả cách con người tư duy, ra quyết định'.

Làm chủ AI để phát triển bản thân, thay vì lệ thuộc vào thuật toán.Ảnh: Wellspring Hanoi

Theo ông, AI phải được phát triển và sử dụng trên nền tảng tôn trọng nhân phẩm con người, bảo đảm công bằng, minh bạch và trách nhiệm xã hội. Vì vậy, kiến tạo công dân số không chỉ dừng lại ở việc trang bị kỹ năng sử dụng công cụ, mà quan trọng hơn là nuôi dưỡng một thế hệ có tư duy độc lập và bản lĩnh số.

Đó phải là những người trẻ biết phản biện trước dòng chảy thông tin, biết đặt câu hỏi trước các thuật toán, có khả năng phân biệt thật – giả trong môi trường số và ý thức rõ trách nhiệm của mình trong từng hành vi trên không gian mạng.

'Kiến tạo công dân số không chỉ là dạy công nghệ, mà là dạy cách làm chủ công nghệ. AI phải trở thành trợ thủ nâng tầm con người, chứ không phải thay thế hay chi phối con người', TS Nguyễn Vĩnh Sơn khẳng định.

Theo Văn Hiền/Nhà báo và Công luận