Giữ xuân trong từng lớp sơn mài

Mỗi độ xuân về, giữa những chuyển mình của nhịp sống đô thị náo nhiệt, có một làng nghề vẫn lặng lẽ tỏa sáng bởi vẻ đẹp truyền thống ôm ấp suốt bao đời: làng sơn mài Tương Bình Hiệp trứ danh đất Thủ.

11/01/2026 09:18

Có một làng nghề bình yên, trầm mặc

Sáng cuối tuần, con đường Huỳnh Văn Cống dẫn chúng tôi về phường Chánh Hiệp (TPHCM), nơi làng nghề hơn 200 năm tuổi vẫn bền bỉ qua thời gian. Nắng đầu xuân rải lên mái ngói cũ, lên tấm bảng hiệu sơn mài đã phai màu theo năm tháng. Không cần hỏi đường, người dân đất Thủ chỉ cần nghe đến 'làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp' là lập tức nhiệt tình hướng dẫn, bởi đây là niềm tự hào chung của họ.

Mặc cho thị trường thay đổi thị hiếu, những người thợ sơn mài vẫn miệt mài, bền bỉ bám trụ với nghề

Cơ sở sơn mài Tư Bốn đón du khách bằng một không gian truyền thống, trầm mặc, đượm hơi thở nghề. Ở đây, nghệ nhân không chỉ trưng bày sản phẩm mà còn tạo điều kiện để du khách tận mắt theo dõi từng công đoạn làm sơn mài. Từ phác họa, hom, ủ sơn, mài, đánh bóng… mọi thứ đều trực quan sinh động ngay trước mắt. Trong xưởng, 15 người thợ đang làm việc nhịp nhàng, người chà nhám, người mài nước, người lau dầu, đánh bóng… mỗi công đoạn lặp lại hàng chục lần mà vẫn giữ nguyên sự tỉ mỉ.

Ở góc xưởng, một họa sĩ trẻ đang cắm cúi vẽ từng nét cọ lên sản phẩm đặt riêng của khách. Ánh mắt anh sáng lên dưới nắng xiên buổi sáng, mỗi đường cọ như gửi vào đó một nỗi niềm không nói thành lời. Nhìn họ, người ta hiểu vì sao nghề này dù khó, dù vất vả vẫn có thể níu chân bao thế hệ.

Bà Trần Thị Như Ý, 63 tuổi, gói từng bức tranh nhanh nhẹn như một thói quen đã theo bà hàng chục năm qua. Bà cười hiền: 'Cả thanh xuân tôi gắn với sơn mài. Không làm nghề này thì tôi chẳng biết làm gì'. Với bà, nghề này không chỉ nuôi sống mà còn là bầu bạn. Những ngày xuân, bà làm việc thong thả hơn nhưng niềm vui lại đầy đặn hơn.

Cách đó không xa, ông Phạm Văn Trai, 60 tuổi, đang cặm cụi chà nước trên một tấm tranh. Ông từng làm ở nhiều cơ sở sơn mài nhưng cuối cùng dừng chân ở Tư Bốn, nơi ông cảm thấy như gia đình. Thu nhập không cao nhưng được cái công việc vừa sức, ổn định. 'Ở tuổi này, còn được làm việc, còn tạo ra thứ có ích là vui rồi,' ông nói, giọng đầy tự hào.

Để làm ra một bức tranh sơn mài không chỉ cần tài nghệ của người thợ, còn đòi hỏi cả công sức và sự nhẫn nại. Mỗi bức tranh sơn mài có thể mất hơn tháng, thậm chí vài tháng mới hoàn thành. Nhưng có lẽ chính độ chậm rãi ấy đã tạo nên giá trị mà không một kỹ thuật hiện đại nào có thể thay thế.

Nghề sơn mài không chỉ là kế sinh nhai mà còn là văn hóa, là hồn cốt quê hương. Giữ nghề là giữ lấy bản sắc của vùng đất Thủ. Nghệ nhân ưu tú Lê Bá Linh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Sơn mài Bình Dương

Hành trình bảo tồn làng nghề

Để giữ cho nghề sơn mài không bị mờ nhạt trước nhịp sống công nghiệp, tỉnh Bình Dương trước đây đã có nhiều chính sách hỗ trợ. Đặc biệt, Đề án bảo tồn và phát triển làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp kết hợp du lịch đã thổi luồng sinh khí mới vào cộng đồng làm nghề. Theo quy hoạch 1/500 đã phê duyệt, khu làng nghề rộng 5,4ha sẽ được xây dựng đồng bộ: khu sản xuất tập trung, khu xử lý nước thải đạt chuẩn, khu trưng bày sản phẩm, nhà thờ tổ, cổng chào làng nghề, khu dịch vụ du lịch, không gian đào tạo nghề cho thanh thiếu niên… Nghệ nhân ưu tú Lê Bá Linh kỳ vọng: 'Chúng tôi ai cũng mong muốn phát triển nghề, nhưng tiềm lực hạn chế. Được Nhà nước hỗ trợ, chúng tôi mừng lắm. Quan trọng hơn, thế hệ trẻ sẽ có nơi học nghề, tiếp nối di sản này'.

Trong một lần thăm làng nghề, ông Nguyễn Văn Lợi, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Bình Dương, Trưởng Đoàn ĐBQH TPHCM, khuyến nghị đưa nghề truyền thống vào trường học, tổ chức trải nghiệm ngoại khóa để học sinh tận mắt chứng kiến, từ đó hình thành tình yêu với nghề.

Giá trị của sơn mài Tương Bình Hiệp không chỉ ở vẻ đẹp nghệ thuật mà còn ở bản sắc văn hóa. Tiến sĩ Huỳnh Ngọc Đáng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử TPHCM, nhận định, nghệ thuật sơn mài Tương Bình Hiệp hòa quyện được tinh thần dân gian với hơi thở mỹ thuật Việt Nam, qua những đề tài tứ thời, long lân quy phụng, ngư tiều canh mục hay danh thắng đất nước. Nhờ vậy, sơn mài nơi đây không chỉ phản ánh lịch sử mà còn góp phần tạo nên bản sắc văn hóa truyền thống.

Rời Tương Bình Hiệp vào buổi chiều, nắng xuân nhuộm vàng từng tấm sơn mài bóng loáng, khiến chúng như sáng lên từ bên trong. Có lẽ đó cũng chính là cách mà nghề sơn mài tồn tại suốt bao thế hệ: lặng lẽ, bền bỉ làm đẹp cho đời. Và bây giờ, những người thợ nơi đây vẫn giữ cho mình một niềm tin giản dị: giữ nghề không chỉ là giữ miếng cơm manh áo, mà là giữ một phần của văn hóa Việt, một phần của ký ức quê hương. Vì vậy mà dù cạnh tranh khốc liệt, dù thị trường biến động, mỗi ngày, họ vẫn mài từng tấm gỗ, vẫn kiên trì với từng lớp sơn.

Theo TÂM TRANG/Sài Gòn Giải Phóng