Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam kiến nghị hoàn thiện quy trình miễn phí SGK

Trưa 16-9, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tiếp tục thông tin về tình trạng thiếu sách giáo khoa và kiến nghị lộ trình thực hiện chính sách miễn phí sách giáo khoa

16/09/2026 13:31

Phụ huynh mua SGK tại trụ sở NXBGDVN tại TPHCM

Theo đó, Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN) cho rằng, hàng trăm triệu bản sách giáo khoa (SGK) đã được in và chuyển về các địa phương theo số lượng đăng ký, nhưng nhu cầu thực tế lại phát sinh nhiều chênh lệch.

Theo báo cáo của Bộ GD-ĐT, tính đến 18 giờ ngày 14-9, cả nước còn thiếu 3.916.370 cuốn SGK, tương đương 1,5% tổng nhu cầu. Tuy nhiên, đơn vị cung ứng khẳng định, cần làm rõ 'thiếu' ở đây là thiếu đối với ai và theo phương thức nào: người học thiếu sách dù đã đăng ký mua, thiếu tại cửa hàng, nhà trường thiếu so với đơn đặt hàng đã ký, hay thiếu so với số lượng sách địa phương dự kiến mua bằng ngân sách để đưa vào thư viện cho học sinh mượn?

'Nếu một đầu sách vẫn có trong kho hoặc tại cửa hàng nhưng trường báo cáo thiếu theo nhu cầu dự kiến, đó chưa phải là thiếu nguồn cung trên thị trường. Ngoài ra, việc tổng nhu cầu vượt kế hoạch in hơn 17 triệu bản cho thấy biến động rất lớn đã phát sinh sau giai đoạn lập kế hoạch. Phần tăng thêm ấy xuất hiện ở địa phương nào, vào thời điểm nào và bao nhiêu trong số đó là nhu cầu mua sắm mới phục vụ chính sách miễn phí?', đại diện NXBGDVN bày tỏ.

Để không tái diễn tình trạng thiếu SGK trong các năm học kế tiếp, đại diện NXBGDVN nhận định, bất cập không phát sinh từ chủ trương miễn phí SGK mà do một số địa phương muốn thực hiện ngay khi chưa đáp ứng những điều kiện bắt buộc của chính sách.

Cụ thể, trước thời điểm thiếu SGK vào cuối tháng 7-2026, NXBGDVN đã có văn bản gửi Bộ GD-ĐT và các sở GD-ĐT tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương về lộ trình thực hiện chính sách miễn phí SGK.

Theo đó, đến ngày 20-7, NXBGDVN đã in 99% sản lượng theo kế hoạch, phát hành về địa phương 85,15% sản lượng theo nhu cầu đăng ký và in 13,3 triệu bản dự phòng để ứng phó thiên tai, bão lũ. Thời điểm đó, dây chuyền sản xuất đã ở giai đoạn cuối, kế hoạch in gần hoàn tất. Do đó, việc thay đổi đột ngột quy mô và cơ chế mua sách tác động đến phân bổ hàng hoá.

Phụ huynh mua SGK tại trụ sở NXBGDVN tại TPHCM

Đặc biệt, việc triển khai miễn phí SGK ngay trong năm học 2026-2027 không phù hợp với trình tự được quy định tại khoản 3 Điều 33 Nghị định số 271/2026/NĐ-CP của Chính phủ do kế hoạch dự báo nhu cầu SGK cần tổng hợp trước ngày 30-10 làm căn cứ lập dự toán, đồng thời bảo đảm sách được nhập kho thư viện các cơ sở giáo dục chậm nhất ngày 15/6 hàng năm.

Vì vậy, việc công bố chính sách miễn phí SGK khi quy trình chuẩn bị chưa có đã làm thay đổi hành vi của nhà trường và phụ huynh, gây nhiễu dữ liệu đặt hàng, tạo ra tình trạng nơi thừa, nơi thiếu cục bộ. Một số địa phương tổ chức đấu thầu mua sách vào thời điểm đó, trong khi thời gian còn lại quá ngắn, sản lượng in theo kế hoạch đã có địa chỉ cung ứng dựa trên đăng ký của học sinh và cơ sở giáo dục. Việc cung ứng số lượng mua sắm phát sinh với số lượng lớn sát ngày khai giảng là bất khả thi.

Trong khi đó, về phía người học, phụ huynh nghe thông tin miễn phí nên không mua; nhà trường chờ kế hoạch nên không tổng hợp hoặc giảm số lượng đăng ký; công ty sách địa phương không có căn cứ đặt đủ số lượng cần thiết. Đến sát ngày khai giảng, nhu cầu bị nén quay lại thị trường trong vài ngày. Khi đó, xếp hàng là hệ quả cuối cùng của sự đứt gãy thông tin từ nhiều tuần trước.

Thực tế cho thấy có địa phương dừng kế hoạch miễn phí, có nơi thu hẹp xuống một số nhóm đối tượng, có nơi gói thầu chưa lựa chọn được nhà cung cấp, có nơi mới xác định nhu cầu mua sách cho thư viện sau khi phần lớn phụ huynh đã tự mua.

'Chính sách miễn phí SGK là chủ trương vô cùng nhân văn, góp phần bảo đảm quyền học tập, giảm gánh nặng đầu năm và sử dụng sách nhiều vòng theo cơ chế thư viện. Nhưng khi triển khai, miễn phí SGK là một quy trình mua sắm và quản lý tài sản công có khối lượng lớn, không phải một khẩu hiệu an sinh có thể công bố trước rồi hoàn thiện thủ tục sau. Mỗi thông tin chính thức của chính quyền đều làm thay đổi hành vi của hàng trăm nghìn gia đình và hàng nghìn trường học. Vì thế, người ký hoặc người phát ngôn phải chịu trách nhiệm về tác động thị trường do thông tin ấy tạo ra', đại diện NXBGDVN đưa ra khuyến nghị.

Từ thực tế đó, các địa phương chỉ nên thông báo chắc chắn 'học sinh được mượn sách miễn phí trong năm học này' khi tối thiểu đã xác định đủ năm điều kiện: đối tượng thụ hưởng; danh mục và số lượng theo từng trường; nguồn kinh phí hợp pháp; phương thức mua sắm và nhà cung cấp; lịch giao sách cùng phương án xử lý phần thiếu.

Đối với các địa phương đã thông báo miễn phí hoặc cho học sinh mượn sách, địa phương cần công khai kế hoạch dự báo nhu cầu được phê duyệt vào thời điểm nào, dự toán được lập trên cơ sở nào, thủ tục mua sắm hoàn thành ra sao và sách dự kiến nhập kho vào ngày nào. Nếu các điều kiện này chưa được đáp ứng mà chính sách vẫn được công bố, phải làm rõ trách nhiệm đối với những hệ quả phát sinh trong thống kê, đặt hàng và tâm lý chờ đợi của phụ huynh.

Theo THU TÂM/Sài Gòn Giải Phóng