Căn nhà mộc mạc dưới chân núi Nhón, nơi khởi nguồn cao trào Xô viết Nghệ - Tĩnh

Nhà cụ Hoàng Viện nằm dưới chân núi Nhón cách đây gần một thế kỷ là nơi cán bộ tiền bối Xứ ủy Trung Kỳ hoạt động bí mật. Từ một cơ sở cách mạng được nhân dân chở che giữa vòng vây truy lùng của địch, ngôi nhà được công nhận là Di tích Lịch sử Quốc gia, là 'địa chỉ đỏ' về lòng yêu nước, tinh thần cách mạng của thế hệ trẻ.

08/09/2026 08:00

'Lá chắn' thầm lặng cho các nhà hoạt động cách mạng

Nép mình dưới chân núi Nhón ở xã Lam Thành (Nghệ An), ngôi nhà mang dáng vẻ mộc mạc như bao nếp nhà quen thuộc nơi làng quê xứ Nghệ. Thế nhưng ít ai ngờ rằng gần một thế kỷ trước, ẩn sau sự tĩnh lặng ấy từng là một 'địa chỉ đỏ' bí mật của cách mạng. Nơi đây từng ghi dấu các cuộc hội họp, cất giấu tài liệu của cán bộ Xứ ủy Trung Kỳ và được đồng bào đùm bọc, chở che an toàn giữa vòng vây truy lùng ráo riết của kẻ thù.

Theo các tư liệu lịch sử, tháng 7/1930, khi phong trào cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng phát triển mạnh, Chi bộ Phúc Mỹ được thành lập ngay tại nhà cụ Hoàng Viện (1889–1964, quê làng Phúc Mỹ, tổng Văn Viên, nay là xã Lam Thành). Là một nông dân thuần hậu, có uy tín và tiếng nói trong nhân dân, cụ Hoàng Viện cùng gia đình luôn hết lòng bảo vệ, chăm sóc chu đáo mỗi khi cán bộ cách mạng về đây xây dựng cơ sở.

Di tích nhà cụ Hoàng Viện dưới chân núi Nhón ở xã Lam Thành. Ảnh: Kim Long

Việc căn nhà cụ Hoàng Viện được chọn làm cơ sở hoạt động không phải là điều ngẫu nhiên. Gian trong nhà được sắp xếp làm nơi làm việc cho cán bộ. Phía sau nhà là núi Nhón với địa hình thuận lợi cho việc hoạt động bí mật và rút lui khi bị kẻ thù phát hiện. Nơi đây còn có 2 căn hầm cất giấu tài liệu, miệng hầm lát gỗ và đắp đất hết sức kín đáo. Nhưng điều quan trọng nhất khiến nơi này đứng vững chính là sự chở che của nhân dân.

Gia đình cụ Hoàng Viện cùng nhiều người dân khi ấy đã trở thành những 'lá chắn' thầm lặng cho cán bộ. Mỗi người chia nhau một việc: người lo cơm nước, người làm nhiệm vụ cảnh giới, người in ấn tài liệu, truyền đơn để đưa chủ trương cách mạng đến với nhân dân. Dù biết rằng những công việc ấy có thể phải trả giá bằng tự do, thậm chí cả mạng sống, bà con vẫn hết lòng kiên trung vì cách mạng.

Sập gỗ xứ ủy Trung Kỳ dùng cất giấu tài liệu, truyền đơn của Đảng giai đoạn 1930-1931 và 1939-1945. Ảnh: Kim Long

Trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930–1931, từ những cơ sở như Phúc Mỹ, tinh thần cách mạng ngày càng được hun đúc sâu rộng. Căn nhà nhỏ dưới chân núi Nhón vì thế không còn đơn thuần là mái ấm riêng của một gia đình, mà đã trở thành mắt xích trong mạng lưới cơ sở cách mạng – nơi ý Đảng gặp lòng dân giữa những năm tháng gian khó.

Những năm sau đó, dù phong trào có lúc bị đàn áp khốc liệt, ngọn lửa đấu tranh tại Phúc Mỹ vẫn không hề tắt. Năm 1939, khi phong trào đấu tranh dân chủ có điều kiện phục hồi, nhiều cán bộ tiếp tục tìm về vùng đất này để gây dựng lại cơ sở. Cuối năm 1940, đồng chí Mười Cúc (tức Nguyễn Văn Linh) được cử về hoạt động và đã chọn nhà cụ Hoàng Viện làm nơi lưu lại hội họp, trao đổi công việc bí mật.

Căn hầm bí mật từng cất tài liệu và che giấu cán bộ cách mạng. Ảnh: Kim Long

Một dấu mốc đặc biệt được ghi lại là ngày 8/8/1945, khi thời cơ giành chính quyền đang đến gần, Việt Minh liên tỉnh tổ chức hội nghị tại nhà cụ Hoàng Viện để phổ biến tình hình, bàn kế hoạch chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa. Ít ngày sau, khi thế cách mạng dâng lên mạnh mẽ, nhân dân Nghệ An hòa cùng nhân dân cả nước vùng lên giành chính quyền, góp phần làm nên thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Năm 1991, nhà cụ Hoàng Viện được công nhận là Di tích Lịch sử Quốc gia. Sau thời gian xuống cấp, công trình được phục dựng, gìn giữ và từng bước trở thành điểm đến giáo dục truyền thống cho cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh niên và học sinh.

'Địa chỉ đỏ' giáo dục truyền thống yêu nước

Ngày nay, những cuộc họp bí mật đã lùi vào dĩ vãng, hai căn hầm năm xưa cũng không còn vẹn nguyên, nhưng dòng ký ức vẫn được lưu giữ qua từng hiện vật và những câu chuyện truyền đời.

Không gian di tích hôm nay hiện diện lá cờ búa liềm bằng gỗ, con dấu, chiếc nồi đồng, mâm, bát, đĩa cùng nhiều hình ảnh, tư liệu cách mạng quý giá. Mỗi hiện vật nhỏ bé, giản dị ấy, khi đặt vào bối cảnh của những năm tháng hoạt động bí mật, đã trở thành những mảnh ghép sinh động giúp khách tham quan cảm nhận rõ nét hơn về một thời kỳ đầy gian khó nhưng hào hùng.

Di ảnh cụ Hoàng Viện trong căn nhà được công nhận Di tích Lịch sử Quốc gia. Ảnh: Kim Long

Ông Hoàng Văn Thước (sinh năm 1957), cháu đích tôn của cụ Hoàng Viện – người nhiều năm qua gắn bó với nơi này – đã tận tình dẫn chúng tôi xem từng hiện vật đang gìn giữ tại đây. Với ông, những chiếc mâm, chiếc bát, nồi đồng hay từng tài liệu nhuốm màu thời gian không đơn thuần là đồ vật cũ. Đằng sau mỗi hiện vật là câu chuyện về những con người từng sống, chiến đấu và chấp nhận hiểm nguy vì mục tiêu lớn của dân tộc.

Nhiều năm qua, các trường học trên địa bàn thường xuyên tổ chức cho học sinh đến tìm hiểu di tích. Những chuyến 'về nguồn' ấy đã giúp các em hiểu thêm về lịch sử quê hương, biết ơn các thế hệ cha ông đã hy sinh, cống hiến cho đất nước.

Nhiều năm qua, các trường học trên địa bàn thường tổ chức những buổi đến tìm hiểu về di tích. Ảnh: Kim Long

Theo chị Nguyễn Thị Diệu Ngọc, Bí thư Đoàn xã Lam Thành, gìn giữ di tích không nên chỉ dừng ở việc bảo vệ công trình, hiện vật, mà quan trọng là đưa các giá trị cội nguồn đến gần hơn với thanh, thiếu nhi. Thời gian tới, Đoàn xã sẽ tiếp tục duy trì các hoạt động về nguồn, sinh hoạt chính trị, lễ kết nạp đoàn viên, đội viên kết hợp chăm sóc khuôn viên di tích; đồng thời đẩy mạnh số hóa tư liệu, sáng tạo các sản phẩm truyền thông thân thiện để ký ức hào hùng chạm tới người trẻ một cách tự nhiên. Từ đó, bồi dưỡng niềm tự hào, trách nhiệm và khát vọng viết tiếp truyền thống cha anh.

Trong những ngày mùa thu ngập tràn kỷ niệm, căn nhà từng nuôi giấu những người cộng sản năm nào vẫn lặng lẽ đứng đó như một nhân chứng của thời đại. Những buổi hội họp bí mật, dấu chân người cán bộ và cả bao hiểm nguy mà nhân dân Phúc Mỹ từng âm thầm gánh chịu nay đã lùi xa. Thế nhưng, bản hùng ca về một thời cách mạng được chở che từ lòng dân vẫn còn nguyên vẹn giá trị.

Theo KIM LONG/Nhà báo và Công luận