Vì sao dự báo thời tiết bằng AI chưa thể thay thế con người?

Dự báo thời tiết không chỉ là đọc con số từ mô hình, mà là đánh giá, phản biện, kiểm định ngược với số liệu quan trắc và lựa chọn kịch bản phù hợp nhất nên trí tuệ nhân tạo (AI) không thể thay thế.

23/03/2026 14:18

Nhân Ngày Khí tượng Thế giới (23/3/2026) với chủ đề 'Quan trắc hôm nay, bảo vệ ngày mai', ông Mai Văn Khiêm - Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn Quốc gia, Cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Hiện nay, tại Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn Quốc gia, trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là khái niệm thử nghiệm mà đã trở thành một 'trợ lý số' hỗ trợ trực tiếp cho dự báo viên ở cả hai mảng kỹ thuật chuyên môn và nghiệp vụ vận hành.

Trong công tác nghiệp vụ, đặc biệt khi xảy ra các tình huống khẩn cấp như bão, áp thấp nhiệt đới hay mưa lớn diện rộng, AI giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý thông tin. Công nghệ này có thể hỗ trợ chuẩn hóa thuật ngữ chuyên môn, rà soát lỗi chính tả, lỗi số liệu, định dạng bản tin và hỗ trợ điều chỉnh văn phong theo hướng dễ hiểu hơn với người dân nhưng vẫn bảo đảm tính chính xác khoa học.

Ở góc độ kỹ thuật chuyên sâu, AI còn hỗ trợ lập trình và tự động hóa quá trình xử lý dữ liệu. Thay vì phải thực hiện nhiều bước trung gian như trước, dự báo viên có thể sử dụng AI để viết nhanh các đoạn mã bằng Python, C++ hoặc VBA nhằm kết nối cơ sở dữ liệu với các nền tảng đồ họa. Nhờ đó, dữ liệu số từ các mô hình dự báo có thể được chuyển thành bản đồ tương tác hoặc biểu đồ trực quan trong thời gian rất ngắn.

Trong tương lai gần và cả trung hạn, AI không thể thay thế hoàn toàn vai trò của dự báo viên, mà sẽ là một cộng sự đặc biệt quan trọng. Ảnh: Cục Khí tượng Thủy văn.

Đáng chú ý, AI còn hỗ trợ phân tích đồng thời nhiều kịch bản dự báo từ các mô hình quốc tế như IFS (ECMWF) hay GFS, đánh giá xác suất và gợi ý phương án có khả năng cao nhất để dự báo viên tham khảo trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.

Tuy nhiên, theo Cục Khí tượng Thủy văn, trong tương lai gần và cả trung hạn, AI không thể thay thế hoàn toàn con người. Khí tượng thủy văn là lĩnh vực có tính bất định cao. Trong khi đó, biến đổi khí hậu đang làm gia tăng cả tần suất, cường độ và mức độ bất thường của các hiện tượng thời tiết, thiên tai nguy hiểm.

Bão mạnh, mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán, xâm nhập mặn, nắng nóng... diễn biến ngày càng phức tạp, khó lường, có xu hướng vượt ra ngoài các quy luật và giá trị quan trắc lịch sử. Trong khi đó, AI học chủ yếu dựa trên dữ liệu lịch sử.

Khi xuất hiện những tình huống 'phi điển hình', mô hình có thể chưa nhận diện được đầy đủ tín hiệu bất thường. Lúc này, kinh nghiệm thực địa, bản năng nghề nghiệp, tư duy phân tích tổng hợp và sự hiểu biết sâu về đặc điểm địa phương của dự báo viên trở thành yếu tố quyết định.

Trường hợp siêu bão Yagi (sau đó đổi tên thành Tomo) xảy ra vào tháng 9/2024 được xem là một ví dụ điển hình. Đây là hiện tượng thiên tai chưa từng có tiền lệ, khi dữ liệu quá khứ chưa đủ để 'dạy' AI, thì chính trí tuệ và sự nhạy bén của con người là yếu tố quyết định trong việc đưa ra các nhận định dự báo quan trọng.

Cục Khí tượng Thủy văn khẳng định, trong thời gian tới, AI sẽ tiếp tục đóng vai trò là một cộng sự đặc biệt quan trọng, giúp công tác dự báo nhanh hơn, chính xác hơn và hiệu quả hơn. Tuy nhiên, yếu tố quyết định vẫn là kinh nghiệm và năng lực của đội ngũ dự báo viên. Mô hình tốt nhất trong tương lai không phải là 'AI hay dự báo viên', mà là 'AI cùng với dự báo viên', nơi công nghệ hỗ trợ, còn con người là người ra quyết định cuối cùng.

Để đáp ứng yêu cầu mới trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, ngành Khí tượng Thủy văn đang đẩy mạnh đào tạo chuyên sâu, kết hợp giữa kinh nghiệm thực tiễn và khả năng làm chủ công nghệ hiện đại, hướng tới mục tiêu bảo đảm an toàn tối đa cho cộng đồng.

Theo Phúc Ân/Nhà báo và Công luận