Y học cổ truyền Việt Nam cần một cuộc 'cách mạng' về tư duy

Điều đáng lo ngại của y học cổ truyền Việt Nam hôm nay không phải là thiếu cây thuốc, mà là thiếu một cuộc cách mạng về tư duy.

08/08/2026 23:58

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Kình - tác giả của nhiều đầu sách y học có sự kết hợp của tri thức đông y và tây y về thảo dược Việt Nam.

Việt Nam được thiên nhiên ưu đãi với nguồn dược liệu phong phú và một kho tàng tri thức y học được tích lũy qua hàng nghìn năm. Nhưng nghịch lý là chúng ta vẫn chủ yếu xuất khẩu dược liệu thô, trong khi phải nhập khẩu nhiều loại thuốc có giá trị cao. Chúng ta tự hào có hàng nghìn cây thuốc, nhưng có quá ít sản phẩm đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Điều đó cho thấy khoảng cách giữa tiềm năng và thành tựu vẫn còn rất lớn.

Nguyên nhân không nằm ở cây thuốc. Nguyên nhân nằm ở cách chúng ta tiếp cận cây thuốc.

Đã đến lúc phải từ bỏ tư duy chỉ dừng lại ở việc mô tả công dụng theo kinh nghiệm. Y học cổ truyền không thể chỉ nói rằng một vị thuốc 'bổ khí', 'thanh nhiệt' hay 'hoạt huyết'. Trong thời đại của sinh học phân tử và y học chính xác, thế giới cần biết hoạt chất nào tạo nên tác dụng, cơ chế sinh học là gì, tác động lên đích phân tử nào, hiệu quả và độ an toàn được chứng minh ra sao. Đó không phải là sự phủ nhận truyền thống, mà là cách đưa truyền thống bước vào khoa học.

Không có nền y học nào phát triển bằng niềm tin. Mọi nền y học tiên tiến đều phát triển bằng bằng chứng.

Nếu chúng ta tiếp tục hài lòng với những gì cha ông đã để lại mà không nghiên cứu, không chuẩn hóa, không kiểm chứng và không đổi mới, thì di sản quý giá ấy sẽ dần mất đi giá trị trong một thế giới mà mọi sản phẩm y tế đều được đánh giá bằng dữ liệu khoa học.

Một cuộc cách mạng là cần thiết. Đó là cuộc cách mạng trong đào tạo, để người làm y học cổ truyền hiểu cả dược liệu lẫn sinh học phân tử, miễn dịch học, dược lý học và trí tuệ nhân tạo.

Đó là cuộc cách mạng trong nghiên cứu, chuyển trọng tâm từ mô tả cây thuốc sang khám phá cơ chế tác dụng, xác định hoạt chất, phát triển thuốc mới và xây dựng bằng chứng lâm sàng.

Đó là cuộc cách mạng trong sản xuất, thay thế những sản phẩm thiếu tiêu chuẩn bằng các chế phẩm có chất lượng ổn định, được kiểm soát nghiêm ngặt và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Và trên hết, đó là cuộc cách mạng trong tư duy: không nghiên cứu để chứng minh điều mình đã tin, mà nghiên cứu để tìm ra sự thật.

Chỉ khi chấp nhận sự sàng lọc của khoa học, y học cổ truyền mới có thể phát triển bền vững. Những bài thuốc thực sự hiệu quả sẽ được khẳng định. Những kinh nghiệm chưa chính xác sẽ được điều chỉnh. Đó không phải là mất đi truyền thống, mà là làm cho truyền thống mạnh hơn.

Mục tiêu cuối cùng của cuộc cách mạng này cũng rất rõ ràng: không phải để có thêm nhiều bài báo khoa học, mà để tạo ra những loại thuốc an toàn hơn, hiệu quả hơn và có giá trị hơn cho người bệnh. Thành công không được đo bằng số lượng cây thuốc được ghi chép, mà bằng số lượng sản phẩm được xã hội tin dùng và được y học thế giới công nhận.

Lịch sử đã trao cho Việt Nam một nguồn tài nguyên dược liệu quý hiếm. Thế hệ hôm nay có trách nhiệm biến nguồn tài nguyên ấy thành tri thức, công nghệ và những sản phẩm mang giá trị toàn cầu. Nếu không làm được điều đó, chúng ta sẽ chỉ là người gìn giữ một kho báu mà chưa bao giờ biết cách khai thác.

Y học cổ truyền Việt Nam không cần một cuộc cải tiến nhỏ. Y học cổ truyền Việt Nam cần một cuộc cách mạng. Một cuộc cách mạng đặt khoa học làm nền tảng, lấy người bệnh làm trung tâm, lấy đổi mới sáng tạo làm động lực và lấy những sản phẩm thực sự có giá trị làm thước đo thành công. Chỉ khi đó, y học cổ truyền mới không còn là niềm tự hào của quá khứ, mà sẽ trở thành sức mạnh của tương lai.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Kình/Nhân dân