Đảo Dấu - hòn đảo đặc biệt với mốc cao độ 0 quốc gia và hải đăng cổ

Giữa biển khơi phía Nam bán đảo Đồ Sơn (Hải Phòng), đảo Dấu (hay đảo Hòn Dấu) không chỉ là thắng cảnh nổi tiếng mà còn mang giá trị đặc biệt với mốc cao độ 0 quốc gia trên biển và ngọn hải đăng hơn 130 năm tuổi.

05/08/2026 13:01

Đảo Dấu có hình trái tim nằm giữa biển khơi

Theo người dân địa phương, xưa kia đảo có tên là Song Ngư hoặc Cồn Dừa. Trong dân gian, ngư dân gọi nơi đây là đảo Dấu bởi hòn đảo được đánh dấu trên hải đồ làm mốc định hướng cho tàu thuyền qua lại các luồng lạch cửa biển.

Nằm cách bán đảo Đồ Sơn gần 1km, đảo Dấu như một viên ngọc giữa biển khơi, được bao bọc bởi 9 ngọn núi tựa 9 con rồng hướng đầu về đảo. Nhìn từ trên cao, đảo Dấu mang hình trái tim nổi bật giữa biển. Đây là hòn đảo nguyên sinh có diện tích 12,5km², không có cư dân sinh sống thường xuyên. Để ra đảo, du khách đi tàu từ bến thuộc Khu du lịch Dấu, thời gian di chuyển khoảng 10 phút.

Ít ai biết rằng, đảo Dấu (Hòn Dấu) là nơi đặt mốc cao độ quốc gia (cao độ 0), điểm chuẩn để thiết lập hệ thống lưới cao độ trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Trước năm 1975, Việt Nam tồn tại hai mốc cao độ 0 tại Hòn Dấu và Mũi Nai (Hà Tiên). Sau khi đất nước thống nhất, Hòn Dấu được lựa chọn là mốc cao độ 0 duy nhất của hệ độ cao quốc gia.

Đảo Dấu là nơi đặt mốc cao độ quốc gia. Ảnh: HP

Song hành với 'mốc cao độ 0 quốc gia' là ngọn hải đăng cổ được xây dựng cuối thế kỷ XIX. Công trình có chiều cao 63,5m so với mực nước biển, được thiết kế theo hai phần chính gồm tòa trưng bày và tháp đèn, chính thức phát sáng từ tháng 6.1898, với tầm chiếu sáng khoảng hơn 20 hải lý.

Không chỉ là thiết bị hàng hải, hải đăng Hòn Dấu còn là chứng nhân lịch sử và là 1 trong 3 ngọn hải đăng cổ nhất Việt Nam.

Ngọn hải đăng tại đảo Dấu. Ảnh: NTH

Theo tư liệu lịch sử, thực dân Pháp chiếm đóng Hải Phòng năm 1873. Ba năm sau, năm 1876, cảng Hải Phòng được xây dựng. Đến năm 1884, ngọn hải đăng trên đảo Dấu được khởi công và hoàn thành vào năm 1896.

Đây là ngọn hải đăng có vị trí đặc biệt quan trọng trong việc hướng dẫn tàu thuyền ra vào cảng Hải Phòng. Vì vậy, thực dân Pháp đã bố trí lực lượng mạnh để bảo vệ đảo. Đầu năm 1950, bộ đội chủ lực Kiến An tổ chức trận tập kích đánh phá hải đăng nhằm ngăn tàu thuyền của thực dân Pháp ra vào cảng Hải Phòng.

Trong thời gian chiến tranh phá hoại miền Bắc, đế quốc Mỹ đã thực hiện 116 trận oanh kích ác liệt, biến đảo Dấu thành 'túi bom'. Năm 1967, ngọn hải đăng bị bom Mỹ đánh đổ. Sau đó, công trình được xây dựng lại. Hằng đêm, ngọn hải đăng vẫn nhấp nháy ánh sáng, làm tín hiệu dẫn đường cho tàu thuyền qua lại.

Đảo Dấu đẹp lung linh giữa biển. Ảnh: HP

Muốn lên thăm ngọn hải đăng, du khách sẽ đi qua cầu thang gỗ xoáy trôn ốc gồm 125 bậc để lên đến phòng đèn ở đỉnh tháp. Từ hành lang bao quanh ngọn hải đăng, du khách có thể phóng tầm mắt ngắm biển trời bao la. Đứng trên ngọn hải đăng từng hiên ngang giữa bom đạn, du khách càng thêm tự hào và trân trọng những giá trị lịch sử của hòn đảo.

Không chỉ có giá trị về kỹ thuật và lịch sử, đảo Dấu còn giữ được hệ sinh thái gần như nguyên sinh với hàng nghìn cây đa, cây si cổ thụ được công nhận là cây di sản, thảm thực vật phong phú cùng những bãi đá tự nhiên bao quanh mép nước.

Đã từ lâu, đảo Dấu được nhiều du khách trong và ngoài nước ví như 'thiên đường nơi hạ giới' bởi vẻ đẹp hoang sơ, là sự hòa quyện giữa núi rừng tĩnh lặng, cây cối rậm rạp đan xen dây leo, mái đền cổ kính nép mình dưới những cây đa búp đỏ cổ thụ và biển xanh quanh năm rì rào sóng vỗ.

Năm 2009, đảo Dấu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận và xếp hạng Di tích - Danh lam thắng cảnh quốc gia. Ảnh: HP

Theo truyền thuyết kể lại, vào đời nhà Trần, sau trận thủy chiến với quân Nguyên Mông trên sông Bạch Đằng, các ngư dân của vạn chài Đồ Sơn khi đó phát hiện thi thể một vị tướng nhà Trần hy sinh trôi dạt vào đảo. Hôm sau, khi mọi người ở vạn chài trong đất liền ra làm lễ mai táng, thì ngay tại chỗ ngài nằm, mối đã đùn lên bao quanh thành mộ. Người dân các vạn chài bèn lập miếu thờ, thành kính hương khói.

Trong một dịp kinh lý ngang qua đảo, thuyền của vua triều Nguyễn bất ngờ gặp sóng to, gió lớn nên cho thuyền ghé đảo. Sau khi thắp hương, khấn vái tại miếu thờ nói trên, thì trời quang, mây tạnh. Thấy ngôi đền linh thiêng, vua liền ban chiếu phong là Nam Hải Đại Vương.

Đảo Dấu còn mang trong mình nhiều huyền tích linh thiêng. Các cư dân vạn chài nơi đây đã lưu truyền từ đời này sang đời khác về sự linh ứng của thần đảo. Có lẽ vì thế, từng hòn đá, cái cây nơi đây không bao giờ bị lấy đi và vẻ hoang sơ kỳ vĩ của đảo Dấu được lưu giữ qua thăng trầm lịch sử hàng thế kỷ qua.

Trên đảo thờ vị thần Nam Hải Đại Vương. Ảnh HP

Hải đăng Hòn Dấu chiếu xa tới 40km như 'mắt thần' chỉ dẫn cho những con tàu đi biển xa trên hải trình sóng gió bao la và soi sáng giữa biển trời bao la, định vị cho tuyến luồng quan trọng ra vào cảng biển Hải Phòng. Ảnh: HP

Hằng năm, vào đầu tháng 2 âm lịch, nhân ngày giỗ Nam Hải Đại Vương, người dân vạn chài Đồ Sơn cùng cư dân vùng duyên hải Bắc Bộ lại về đảo mở hội, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, ngư dân ra khơi bình an, mùa màng bội thu.

Điểm nhấn của lễ hội là nghi lễ diễn ra vào đêm mồng 9 tháng 2 âm lịch. Những mô hình tàu thuyền bằng mã được người dân dâng lễ tại đền rồi đưa ra biển thả xuống nước thay vì hóa đốt, thể hiện lòng biết ơn đối với Nam Hải Đại Vương và ước vọng về những chuyến biển thuận buồm xuôi gió.

Với truyền thống lâu đời, Lễ hội Hòn Dấu không chỉ mang đậm giá trị văn hóa tâm linh của cư dân miền biển Bắc Bộ mà còn góp phần gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình yên, ấm no và quê hương ngày càng phát triển.

Theo VĨNH QUÂN/baovanhoa.vn