Hơn 4.000 tỷ đồng miễn phí sách giáo khoa: Cơ hội lớn cho giáo dục có tiềm ẩn 'nghịch lý thụ hưởng'?

Chủ trương miễn phí sách giáo khoa (SGK) được đánh giá giàu tính nhân văn, nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ tạo 'nghịch lý công bằng' nếu không có lộ trình và cách triển khai hợp lý.

03/04/2026 19:30

Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) vừa công bố dự thảo Nghị định về miễn phí SGK giáo dục phổ thông và lộ trình miễn học phí, giáo trình môn giáo dục quốc phòng - an ninh ở bậc đại học, giáo dục nghề nghiệp.

Về kinh phí, dự kiến ngân sách nhà nước cần hơn 4.036 tỷ đồng để bảo đảm SGK cho toàn bộ học sinh và giáo viên.

Chuyên gia giáo dục Lê Hoài Việt.

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, chuyên gia giáo dục Lê Hoài Việt, giảng viên Trường Đại học Mở TP HCM, thành viên Hội đồng Tư vấn và Hỗ trợ Khởi nghiệp Quốc gia phía Nam, đánh giá đề xuất miễn phí SGK trên toàn quốc từ năm học 2029–2030 là một chủ trương giàu tính nhân văn, mở ra kỳ vọng về một nền giáo dục công bằng hơn.

Theo ông Việt, chính sách này không chỉ giúp giảm gánh nặng chi phí mà còn gợi lại tinh thần tiết kiệm, sẻ chia từng hiện hữu trong nhiều gia đình.

'Tôi vẫn nhớ những năm tháng ba chị em dùng chung một bộ sách, nâng niu, bọc lại bằng giấy báo cũ để truyền tay qua từng năm học. Hôm nay, tinh thần ấy được nâng tầm thành chính sách quốc gia', ông Việt chia sẻ.

Tuy nhiên, để chủ trương này thực sự đi vào cuộc sống, ông cho rằng cần nhìn nhận đa chiều từ góc độ tâm lý, sư phạm và xã hội học, thay vì chỉ dừng ở bài toán ngân sách.

Đề xuất thực hiện miễn phí sách giáo khoa trên cả nước từ năm học 2029 - 2030 nhận được sự quan tâm đặc biệt của xã hội.

Một trong những băn khoăn lớn là lộ trình triển khai theo khả năng cân đối ngân sách địa phương. Việc cho phép nơi có điều kiện thực hiện trước có thể dẫn tới 'nghịch lý công bằng': Những địa phương khá giả, học sinh ít gặp khó khăn lại được thụ hưởng sớm, trong khi các vùng biên giới, hải đảo, vùng sâu vùng xa, nơi SGK thực sự là gánh nặng lại phải chờ đợi lâu hơn. Theo ông Việt, chính sách cần ưu tiên các khu vực yếu thế để bảo đảm ý nghĩa nhân văn.

Ở góc độ tâm lý, mô hình sách dùng chung cũng tiềm ẩn những tác động không nhỏ. Việc học sinh khó khăn phải sử dụng sách cũ, đã qua nhiều lần sử dụng, trong khi bạn bè có sách mới, có thể vô tình tạo ra cảm giác tự ti, làm sâu thêm khoảng cách ngay trong lớp học.

Về sư phạm, quy định mượn - trả sách đặt ra mâu thuẫn với phương pháp giáo dục hiện đại. Trong khi việc ghi chú, vẽ sơ đồ tư duy trực tiếp vào sách giúp tăng hiệu quả học tập, học sinh lại buộc phải giữ sách 'nguyên vẹn' cho người sau. Điều này dễ đẩy các em vào thế lựa chọn giữa học chủ động và việc bảo quản sách. Đặc biệt, với học sinh nhỏ tuổi, yêu cầu giữ gìn sách gần như mới sau một học kỳ là thiếu thực tế.

Ngoài ra, yếu tố cảm hứng học tập cũng cần được cân nhắc. Những cuốn sách mới, in ấn đẹp thường khơi gợi hứng thú, trong khi sách cũ, xuống cấp có thể làm giảm động lực học ngay từ đầu.

Bộ GD&ĐT đề xuất thời điểm miễn phí SGK từ năm học 2029 - 2030.

Theo ông Việt, bài toán vận hành thư viện cần được thiết kế với các tiêu chí rõ ràng, minh bạch: từ mức độ hao mòn, trách nhiệm bảo quản đến cơ chế bồi thường. Nếu không, việc yêu cầu phụ huynh đền bù theo giá bìa đối với sách đã qua nhiều năm sử dụng có thể gây bức xúc, làm suy giảm niềm tin trong môi trường giáo dục.

'Để chính sách thực sự trở thành ‘ngày hội tri thức’, cần có sự tham vấn rộng rãi từ các chuyên gia tâm lý, xã hội học và giáo dục', ông Việt nhấn mạnh.

Chuyên gia cũng gợi ý giải pháp tách riêng phần nội dung và bài tập, đồng thời ưu tiên nguồn lực cho vùng khó khăn, nhằm bảo đảm mỗi cuốn sách đến tay học sinh không chỉ là công cụ học tập mà còn thể hiện sự công bằng và trân trọng tương lai của các em.

Theo Bộ GD&ĐT, việc xây dựng chính sách miễn phí SGK nhằm cụ thể hóa Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, đồng thời bảo đảm quyền học tập của người dân, giảm chi phí và tăng cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng. Thực tế, một số địa phương đã hỗ trợ SGK cho học sinh nhưng còn rời rạc, thiếu thống nhất. Dự thảo đề xuất triển khai miễn phí SGK từ năm học 2029–2030, trên cơ sở thống nhất một bộ SGK toàn quốc từ năm học 2026–2027. SGK được cấp miễn phí gồm sách in và sách chữ nổi Braille; riêng SGK điện tử chưa áp dụng do chưa có tiêu chí cụ thể. Về hình thức, Bộ GD&ĐT dự kiến thực hiện theo mô hình thư viện: Nhà nước mua SGK cấp cho trường học, học sinh mượn theo năm học hoặc học kỳ, sau đó hoàn trả để tái sử dụng. Toàn bộ sách sẽ được quản lý, mã hóa, lưu trữ theo hệ thống. Danh mục SGK miễn phí thuộc bộ SGK dùng chung toàn quốc, gồm sách tiếng Việt, tiếng Anh, các ngoại ngữ khác (Pháp, Đức, Nhật, Hàn, Trung, Nga) và SGK tiếng dân tộc thiểu số. Với việc thống nhất sử dụng chung một bộ sách và nhà nước định giá theo quy định của luật Giá 2023. Đáng chú ý, Bộ GD&ĐT khuyến khích các địa phương có điều kiện ngân sách triển khai miễn phí SGK sớm hơn, ưu tiên vùng khó khăn, biên giới, hải đảo. Tuy nhiên, đề xuất này cũng gây băn khoăn vì có thể làm gia tăng chênh lệch giữa các vùng nếu nơi khó khăn lại chậm được tiếp cận chính sách. Việc mua sắm do địa phương tổ chức theo quy định đấu thầu, bảo đảm công khai, minh bạch; đồng thời ngân sách sẽ cấp bổ sung hằng năm để thay thế sách hư hỏng hoặc khi số lượng học sinh tăng. Bộ GD&ĐT nhấn mạnh, SGK mua từ ngân sách là tài sản công, mọi hành vi thu phí trái quy định, cung ứng sai danh mục hoặc gây thất thoát đều bị xử lý nghiêm.

Theo Văn Hiền/Nhà báo và Công luận