Hợp tác xã chung tay gìn giữ nguồn gene dược liệu quý

Trong bối cảnh nhiều loài dược liệu quý đang đứng trước nguy cơ mai một, việc bảo tồn nguồn gene cây thuốc và gìn giữ tri thức y học cổ truyền ngày càng trở nên cấp thiết.

30/05/2026 21:55

Bà con phơi dược liệu tại Hợp tác xã Sản xuất và Chế biến Dược liệu Nguyễn Thị Thái.

Hợp tác xã Sản xuất và Chế biến Dược liệu Nguyễn Thị Thái là một trong những mô hình tiêu biểu khi kết hợp phát triển kinh tế với bảo tồn dược liệu bản địa, góp phần lưu giữ giá trị thuốc nam cho các thế hệ tương lai.

Chia sẻ với phóng viên, lương y Nguyễn Thị Thái cho biết, tại quê hương, nhiều loài cây thuốc bản địa từng xuất hiện phổ biến trong tự nhiên hiện nay đang đứng trước nguy cơ suy giảm do khai thác quá mức và biến đổi môi trường sống. Nhận thức rõ điều đó, Hợp tác xã Sản xuất và Chế biến Dược liệu Nguyễn Thị Thái đã xây dựng vùng trồng và bảo tồn dược liệu theo hướng lâu dài, xem đây là nền tảng quan trọng cho sự phát triển bền vững của ngành thuốc Nam.

Thông qua việc liên kết với người dân địa phương, đặc biệt là đồng bào vùng cao, hợp tác xã đã triển khai nhân giống và bảo tồn nhiều loài dược liệu quý như lan gấm, bảy lá một hoa, huyết dụ, thài lài tía, thâu pú lùa cùng nhiều cây thuốc bản địa khác. Những giống cây từng có nguy cơ mai một nay được lưu giữ, chăm sóc và phát triển trong các vùng trồng chuyên canh, tạo nên một ngân hàng gene sống.

Không chỉ bảo tồn nguồn gene thực vật, mô hình này còn góp phần lưu giữ kho tàng tri thức bản địa gắn liền với cách nhận biết, thu hái, sơ chế và sử dụng cây thuốc của đồng bào dân tộc Tày – những giá trị văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Lương y Nguyễn Thị Thái là người phụ nữ dân tộc Tày sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nghề thuốc nam qua nhiều thế hệ. Tuổi thơ của chị gắn liền với những chuyến theo bà và mẹ vào rừng tìm dược liệu. Từ những bài học đầu tiên về cây thuốc, chị dần tiếp nhận không chỉ kiến thức chữa bệnh mà còn hiểu được giá trị của từng loài thảo dược đối với sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái tự nhiên.

Hơn 20 năm hành nghề, lương y Nguyễn Thị Thái không chỉ kế thừa các bài thuốc gia truyền mà còn chủ động học tập bài bản về y học cổ truyền, hoàn thiện chuyên môn và xây dựng mô hình hoạt động theo hướng minh bạch, chuẩn hóa. Theo chị, muốn thuốc nam phát triển bền vững thì phải bắt đầu từ việc giữ được vùng nguyên liệu, giữ được nguồn gene cây thuốc và giữ được tri thức nghề thuốc.

Chính vì vậy, việc thành lập hợp tác xã không đơn thuần nhằm mở rộng sản xuất mà còn là giải pháp để kết nối 3 mắt xích quan trọng gồm vùng dược liệu, người làm thuốc và người bệnh trong một chuỗi giá trị có thể kiểm soát chất lượng từ đầu đến cuối.

Lương y Nguyễn Thị Thái cho biết, trong vùng trồng dược liệu của hợp tác xã, hàng chục loài cây thuốc được nhân giống, lưu giữ và phát triển theo quy trình bài bản. Các khâu từ gieo trồng, chăm sóc, thu hái đến sơ chế đều được thực hiện theo quy chuẩn nhằm bảo đảm chất lượng dược liệu. Việc chủ động được nguồn nguyên liệu không chỉ giúp nâng cao hiệu quả điều trị mà còn hạn chế tình trạng khai thác tận diệt các loài cây thuốc trong tự nhiên.

Nhờ những cây dược liệu được bảo tồn tại quê hương, vận dụng kinh nghiệm và nối tiếp nghề truyền thống của gia đình, lương y Nguyễn Thị Thái cũng đã giúp rất nhiều cặp vợ chồng vô sinh hiếm muộn được làm cha làm mẹ nhờ vốn cây thuốc quý đó.

Đặc biệt, hợp tác xã còn tạo việc làm cho người dân địa phương, khuyến khích bà con tham gia bảo tồn và phát triển cây thuốc thay vì khai thác ngắn hạn. Đây là hướng đi mang lại lợi ích kép khi vừa nâng cao thu nhập cho cộng đồng, vừa góp phần bảo vệ tài nguyên dược liệu.

Hợp tác xã Sản xuất và Chế biến Dược liệu Nguyễn Thị Thái có chứng chỉ hành nghề khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền do Sở Y tế cấp. Phòng chẩn trị được Sở Y tế cấp phép hoạt động, sản phẩm có phiếu kiểm nghiệm chất lượng. Năm 2019, lương y được vinh danh là 'Người thầy thuốc vì cộng đồng' và nhà thuốc đạt Top 100 thương hiệu được tin dùng nhất ASEAN. Năm 2020, lương y nhận hai danh hiệu Lương y tiêu biểu sức khỏe nhân dân và Lương y tiêu biểu lừng danh Đất Việt, cùng nhiều giấy khen, bằng khen của các bộ ngành liên quan.

Theo lương y Nguyễn Thị Thái, thách thức lớn nhất của y học cổ truyền không chỉ là chữa bệnh mà còn là nguy cơ thất truyền tri thức. Nhiều bài thuốc quý, nhiều kinh nghiệm bào chế và sử dụng dược liệu vẫn đang tồn tại chủ yếu dưới hình thức truyền miệng.

Vì vậy, song song với việc bảo tồn nguồn gene cây thuốc, hợp tác xã còn chú trọng lưu giữ 'nguồn gene tri thức'. Các bài thuốc, quy trình bào chế và kinh nghiệm thực tiễn được ghi chép, hệ thống hóa và chuẩn hóa từng bước để tránh thất lạc theo thời gian.

Tại cơ sở sản xuất, lương y Nguyễn Thị Thái thường xuyên trực tiếp hướng dẫn người lao động cách nhận biết cây thuốc, đặc tính dược liệu và quy trình chế biến.

Trong bối cảnh y học cổ truyền ngày càng được quan tâm trên thế giới, việc bảo tồn nguồn gene dược liệu quý mang ý nghĩa chiến lược đối với tương lai ngành thuốc Nam. Những mô hình như Hợp tác xã Sản xuất và Chế biến Dược liệu Nguyễn Thị Thái cho thấy hướng đi phù hợp khi kết hợp giữa bảo tồn, sản xuất, nghiên cứu và truyền nghề trong cùng một hệ sinh thái phát triển.

Theo ĐẶNG LUÂN/Nhân dân